تفصيل و تدرج است ، امرى است غير اين قرآن نازل شده ، و قرآن به منزله لباسى است براى آن امر . و همين معنا يعنى اينكه قرآن ، نازل شده و بشرى شده كتاب مبين ( كه ما آن را حقيقت كتاب مىناميم ) باشد ، و به منزله لباسى باشد براى اندام صاحب لباس ، و مثال باشد براى حقيقت و نيز به منزله مثل باشد براى غرض صاحب كلام ، خود مصحح آن است كه احيانا آن حقيقت را هم قرآن بناميم هم چنان كه در آيه شريفه : « بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ » « 1 » و آياتى ديگر اين تعبير آمده ، و همين نكته باعث مىشود كه آيه : * ( « شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيه الْقُرْآنُ » ) * « 2 » ، و آيه « إِنَّا أَنْزَلْناه فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ » « 3 » ، و آيه « إِنَّا أَنْزَلْناه فِي لَيْلَةٍ مُبارَكَةٍ » « 4 » را كه دلالت دارند بر اينكه قرآن يك دفعه نازل شده حمل كنيم بر نازل شدن حقيقت قرآن ، يعنى كتاب مبين ، بر قلب رسول خدا ص در يك شب ، هم چنان كه همين قرآن بعد از آنكه بشرى و خواندنى و مفصل شد ، تدريجا در مدت بيست و سه سال دعوت نبويه نازل شده است . اين نزول تدريجى از آيات زير استفاده مىشود : « وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُه » « 5 » و آيات : « لا تُحَرِّكْ بِه لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِه ، إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَه وَقُرْآنَه ، فَإِذا قَرَأْناه فَاتَّبِعْ قُرْآنَه ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَه » « 6 » چون از اين آيات بر مىآيد كه رسول خدا ص مىدانسته چه آيه اى بر او نازل مىشود ، و به همين جهت قبل از آنكه وحى آيه اى تمام شود او از پيش ، آيه را مىخوانده ، و خداى تعالى از اين كار نهيش فرمود ، كه ان شاء اللَّه توضيحش در جاى مناسب خواهد آمد . و سخن كوتاه آنكه : اگر كسى در آيات قرآنى تدبر و دقت كند هيچ چاره اى جز اين ندارد كه اعتراف كند به اينكه آيات قرآنى دلالت دارد بر اينكه اين قرآنى كه تدريجا بر رسول

--> ( 1 ) بلكه آن قرآنى است ارجمند در لوحى محفوظ . « سوره بروج آيه 22 » ( 2 ) ماه رمضان كه در آن قرآن را نازل كرديم . « سوره بقره آيه 185 » ( 3 ) ما نازل كرديم قرآن را در شب قدر . « سوره قدر آيه 1 » ( 4 ) ما نازل كرديم قرآن را در شبى مبارك . « سوره دخان آيه 2 » ( 5 ) در قرآن قبل از تمام شدن وحيش عجله مكن . « سوره طه آيه 114 » ( 6 ) زبان خود را بدان حركت مده ، كه به آن عجله كرده باشى ، چون كه جمع آن و نيز خواندش به عهده ما است ، پس همين كه آن را خوانديم خواندنش را پيروى كن ، و سپس به عهده ما است كه آن را بيان كنيم . « سوره قيامت آيات 15 - 19 »