پديد آمدن اختلاف ميان افراد انسان تا اينجا روشن گرديد كه هر انسانى داراى قريحه اى است كه مىخواهد انسانهاى ديگر را استخدام كند ، و از ساير انسانها بهره كشى كند ، حال اگر اين نكته را هم ضميمه كنيم كه افراد انسانها به حكم ضرورت از نظر خلقت و منطقه زندگى و عادات و اخلاقى كه مولود خلقت و منطقه زندگى است ، مختلفند ، نتيجه مىگيريم كه اين اختلاف طبقات همواره آن اجتماع صالح و آن عدالت اجتماعى را تهديد مىكند ، و هر قوىاى مىخواهد از ضعيف بهره كشى كند ، و بيشتر از آنچه به او مىدهد از او بگيرد ، و از اين بدتر اينكه غالب مىخواهد از مغلوب بهره كشى كند ، و بيگارى بكشد ، بدون اينكه چيزى به او بدهد ، و مغلوب هم به حكم ضرورت مجبور مىشود در مقابل ظلم غالب دست به حيله و كيد و خدعه بزند ، تا روزى كه به قوت برسد ، آن وقت تلافى و انتقام ظلم ظالم را به بدترين وجهى بگيرد ، پس بروز اختلاف سرانجام به هرج و مرج منجر شده ، و انسانيت انسان را به هلاكت مىكشاند يعنى فطرت او را از دستش گرفته سعادتش را تباه مىسازد . و اين آيه شريفه : « وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً فَاخْتَلَفُوا » « 1 » به همين معنا اشاره دارد . و همچنين آيه شريفه : « وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ ، وَلِذلِكَ خَلَقَهُمْ » « 2 » و همچنين آيه مورد بحث كه در آن مىفرمود : « * ( لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيه ) * . . . » . و اين اختلاف همانطور كه توجه فرموديد امرى است ضرورى ، و وقوعش در بين افراد جامعه هاى بشرى حتمى است ، چون خلقت به خاطر اختلاف مواد مختلف است ، هر چند كه همگى به حسب صورت انسانند ، و وحدت در صورت تا حدى باعث وحدت افكار و افعال مىشود ، و ليكن اختلاف در مواد هم اقتضايى دارد ، و آن اختلاف در احساسات و ادراكات و احوال است ، و پس انسانها در عين اينكه به وجهى متحدند ، به وجهى هم مختلفند ، و اختلاف در احساسات و ادراكات باعث مىشود كه هدفها و آرزوها هم مختلف شود ، و اختلاف در اهداف باعث اختلاف در افعال مىگردد ، و آن نيز باعث اختلال نظام اجتماع مىشود . و پيدايش اين اختلاف بود كه بشر را ناگزير از تشريع قوانين كرد ، قوانين كليه اى كه

--> ( 1 ) مردم در آغاز به جز يك امت نبودند ، ولى بعدا اختلاف كردند . « سوره يونس آيه 19 » ( 2 ) انسانها لا يزال در اختلافند مگر كسانى كه پروردگارت به آنان رحم كرده باشد و براى همين هم خلقشان كرده بود . « سوره هود آيه 118 - 119 »