بيان كرده كه اين صراط مستقيم را كسانى مىپيمايند كه خدا بر آنان انعام فرموده . و صراطى كه چنين وصفى و چنين شانى دارد ، مورد درخواست عبادت كار ، قرار گرفته ، و نتيجه و غايت عبادت او واقع شده ، و بعبارت ديگر ، بنده عبادت كار از خدايش درخواست مىكند كه عبادت خالصش در چنين صراطى قرار گيرد . توضيح و تفسير آيه مورد بحث محتاج به چند مقدمه است مقدمه اول اينكه خداى سبحان در كلام مجيدش براى نوع بشر و بلكه براى تمامى مخلوقات خود راهى معرفى كرده ، كه از آن راه بسوى پروردگارشان سير مىكنند و در خصوص انسان فرموده : ( يا أَيُّهَا الإِنْسانُ ، إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيه ، هان اى آدمى ، بدرستى كه تو بسوى پروردگارت تلاش مىكنى ، و اين تلاش تو - چه كفر باشد و چه ايمان - بالآخره بديدار او منتهى مىشود ) . « 1 » و در باره عموم موجودات فرموده : ( وَإِلَيْه الْمَصِيرُ بازگشت بسوى او است ) « 2 » و نيز فرموده : ( أَلا إِلَى اللَّه تَصِيرُ الأُمُورُ ، آگاه باش كه همه امور بسوى او برمىگردد ) « 3 » و آياتى ديگر كه بوضوح دلالت دارند بر اينكه تمامى موجودات راهى براى خود دارند ، و همه راههاشان بسوى او منتهى مىشود . مقدمه دوم اينكه از كلام خداى تعالى بر مىآيد كه سبيل نامبرده يكى نيست ، و همه سبيلها و راهها يك جور و داراى يك صفت نيستند ، بلكه همه آنها از يك نظر به دو قسم تقسيم ميشوند ، و آن اين آيه شريفه است كه فرموده : ( أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنِي آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ؟ وَأَنِ اعْبُدُونِي هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ ؟ اى بنى آدم آيا با تو عهد نكردم كه شيطان را نپرستى ، كه او تو را دشمنى آشكار است ؟ و اينكه مرا بپرستى كه اين است صراط مستقيم ) ؟ . « 4 » پس معلوم مىشود در مقابل صراط مستقيم راه ديگرى هست ، هم چنان كه اين معنا از آيه : ( فَإِنِّي قَرِيبٌ ، أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ ، فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي ، وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ ، من نزديكم ، و دعاى خواننده خود را در صورتى كه واقعا مرا بخواند مستجاب مىكنم پس بايد مرا اجابت كنند ، و به من ايمان آورند ، باشد كه رشد يابند ) « 5 » استفاده مىشود ، چون مىفهماند بعضى غير خدا را ميخوانند ، و غير خدا را اجابت نموده ، به غير او ايمان مىآورند . و همچنين از آيه : ( ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ ، إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ ، مرا بخوانيد تا اجابت كنم ، كسانى كه از عبادت من سرپيچى مىكنند ، به زودى با خوارى و ذلت بجهنم در مىآيند ) ، « 6 » كه مىفهماند راه او نزديكترين راه است ، و آن راه عبارتست از عبادت

--> 1 - سوره انشقاق آيه 6 2 - تغابن آيه 3 3 - شورى 53 4 - يس 61 5 - بقره آيه 186 6 - مؤمن آيه 60