مىشود ، هم تك تك موجودات را مىتوان عالم خواند ، و هم نوع نوع آنها را ، مانند عالم جماد ، و عالم نبات ، و عالم حيوان ، و عالم انسان ، و هم صنف صنف هر نوعى را ، مانند عالم عرب ، و عالم عجم . و اين معناى دوم كه كلمه عالم به معناى صنف صنف انسانها باشد ، با مقام آيات كه مقام شمردن اسماء حسناى خدا است ، تا مىرسد به * ( ( مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) ) * مناسبتر است ، چون مراد از يوم الذين روز قيامت است ، چون دين به معناى جزاء است ، و جزاء در روز قيامت مخصوص به انسان و جن است ، پس معلوم مىشود مراد از عالمين هم عوالم انس و جن ، و جماعتهاى آنان است . و همين كه كلمه نامبرده در هر جاى قرآن آمده ، به اين معنا آمده ، خود ، مؤيد احتمال ما است ، كه در اينجا هم عالمين به معناى عالم اصناف انسانها است ، مانند آيه : ( وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ ، تو را بر همه زنان عالميان اصطفاء كرد ) ، « 1 » و آيه ( لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً ، تا براى عالميان بيمرسان باشد ) ، « 2 » و آيه : ( أتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ ما سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ ؟ آيا به سر وقت گناه زشتى مىرويد ، كه قبل از شما احدى از عالميان چنان كار نكرده است ) . « 3 » و اما * ( ( مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) ) * ، در سابق معناى مالك را گفتيم ، و اين كلمه اسم فاعل از ملك بكسره ميم - است ، و اما ملك بفتحه ميم و كسره لام ، صفت مشبهه از ملك به ضم ميم است ، به معناى سلطنت و نيروى اداره نظام قومى ، و مالكيت و تدبير امور قوم است ، نه مالكيت خود قوم ، و بعبارتى ديگر ملك ، مالك مردم نيست ، بلكه مالك امر و نهى و حكومت در آنان است . البته هر يك از مفسرين و قاريان كه يك طرف را گرفته‌اند ، براى آن وجوهى از تاييد نيز درست كرده‌اند ، و هر چند هر دو معناى از سلطنت ، يعنى سلطنت بر ملك به ضمه ، و ملك به كسره ، در حق خداى تعالى ثابت است ، الا آنكه ملك بضمه ميم را مىشود منسوب به زمان كرد ، و گفت : ملك عصر فلان ، و پادشاه قرن چندم ، ولى ملك بكسره ميم به زمان منسوب نمىشود ، و هيچ وقت نمىگويند : مالك قرن چندم ، مگر بعنايتى دور از ذهن ، در آيه مورد بحث هم ملك را به روز جزا نسبت داده ، و فرموده : ( ملك يوم الدين ) ، پادشاه روز جزاء ، و در جاى ديگر باز فرموده : ( لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ لِلَّه الْواحِدِ الْقَهَّارِ ، امروز ملك از كيست ؟ از خداى واحد قهار ) « 4 » و به همين دليل قرائت ( ملك يوم الدين ) به نظر بهتر مىرسد .

--> 1 - سوره آل عمران آيه 42 2 - سوره فرقان آيه 1 3 - سوره اعراف آيه 80 4 - سوره غافر آيه 16