بحث فلسفى ديگر اين مسئله كه آيا عذاب قيامت انقطاع مىپذيرد و يا خالد و جاودانه است ؟ مسئله اى است كه نظريه علماى اهل بحث در آن مختلف است ، هم از نظر ادله عقلى و هم از جهت ظواهر لفظى . و آنچه در اين باره ميتوان گفت ، اين است كه اما از جهت ظواهر لفظى ، بايد دانست كه كتاب خدا نص است در خلود و جاودانگى و مىفرمايد : ( * ( وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ ) * ، ايشان به هيچ وجه از آتش بيرون نخواهند شد ) ، و سنت از طرق ائمه اهل بيت ع نيز آن قدر زياد است كه باصطلاح به حد استفاضه رسيده ، و اگر اخبار ديگرى از اين حضرات روايت شده كه عذاب دوزخ قطع مىشود و هميشگى نيست ، بخاطر مخالفتش با صريح كتاب ، طرح مىشود . و اما از جهت عقل ، در سابق در بحثى كه ذيل جمله ( وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً ) « 1 » داشتيم ، گفتيم : به هيچ وجه نميشود يك يك احكام شرع را و خصوصياتى را كه براى معاد ذكر فرموده ، همه را با مقدمات كلى عقل اثبات كرد ، براى اينكه دست عقل ما به آن خصوصيات و جزئيات نمىرسد ، تنها راه اثبات آن ، تصديق به نبوت پيغمبر صادق است كه آن جزئيات و اصل معاد را از طريق وحى اثبات كرده ، چون وقتى خود نبوت پيامبرى صادق با ادله عقلى ثابت شد ، ديگر لازم نيست كه فروعات آن مسائل نيز با ادله عقلى جداگانه اى اثبات شود ، چون فرض كرديم نبوت اين پيغمبر و صدق آنچه آورده با ادله عقلى ثابت شده است . و اما نعمت و عذاب عقلى كه عارض بر نفس مىشوند ، بخاطر تجردش و تخلقش به اخلاق و ملكات فاضله يا رذيله و يا بخاطر احوال خوب و بدى كه كسب كرده ؟ در سابق گفتيم اين احوال و ملكات در نفس ، صورتى نيكو و يا قبيح ايجاد مىكند كه نفس سعيده از آن صورت نيكو متنعم ، و نفس شقيه از آن صورت قبيح متالم مىشود . و نيز گفتيم : در صورتى كه اين صورتها در نفس رسوخ نكرده باشد و صورى ناسازگار با ذات نفس باشد ، به زودى زايل مىگردد ، براى اينكه عقل براى ناسازگارى دوام و اكثريت نمىبيند و قسر ، فشار ، زور و ناسازگارى محكوم به زوال است ( پس اگر ذات نفس سعيده باشد ، صورتهاى رذيله و زشت دير يا زود از آن زايل مىگردد و اگر ذات نفس شقيه باشد ، صورتهاى نيكو و جميل كه در آن نقش بسته ، به زودى زايل مىشود ) . و نفس خودش ميماند و آن سعادت و شقاوت ذاتيش ، پس اگر نفس مؤمن بخاطر گناهانى صورتهاى زشتى به خود گرفت ، سرانجام آن صورتها از بين مىرود ، چون با ذات نفس سازگار

--> 1 - بقره - 48