ميدهد ، و مىفرمايد : ( اللَّه خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ، اللَّه آفريدگار هر چيزى است ) « 1 » ، و نيز مىفرمايد : ( ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ ، لا إِله إِلَّا هُوَ ، خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ، با شما هستم ، اللَّه پروردگار شما است كه آفريدگار هر چيز است ، معبودى جز او نيست ) « 2 » ، و نيز فرموده : ( أَلا لَه الْخَلْقُ وَالأَمْرُ ، آگاه باشيد ، خلقت و امر همه از آن او است ) « 3 » ، و نيز فرموده : ( لَه ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الأَرْضِ ، آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است از آن او است « 4 » ، پس هر موجودى كه كلمه ( چيز - شىء ) بر آن صادق باشد ، مخلوق خدا و منسوب به او است ، البته به نسبتى كه لايق ساحت قدس و كمالش باشد . اينها آياتى بود كه تمام موجودات و آثار و افعال موجودات را به عبارت ( هر چيز ) به خدا نسبت ميداد ، آيات ديگرى هم هست كه در آن هر دو نسبت هست يعنى هم آثار و افعال موجودات را به خود آنها نسبت ميدهد و هم به خدا ، مانند آيه : ( وَاللَّه خَلَقَكُمْ ، وَما تَعْمَلُونَ ، و خدا شما را و آنچه شما مىكنيد آفريده است ) « 5 » ، كه ملاحظه مىفرمائيد ، هم اعمال ما را اعمال ما دانسته و هم خود ما و اعمالمان را مخلوق خدا ، و آيه : ( وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ ، وَلكِنَّ اللَّه رَمى ، تو سنگريزه نينداختى وقتى مىانداختى ، بلكه خدا انداخت ) ، « 6 » كه سنگريزه انداختن را هم به رسول خدا ( ص ) نسبت مىدهد و هم اين نسبت را از او نفى مىكند و به خدا نسبت ميدهد و آياتى ديگر نظير اينها . و از همين باب است آياتى كه بطور عموم ميان دو اثبات جمع مىكند ، مانند آيه : ( وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ ، فَقَدَّرَه تَقْدِيراً ، هر چيزى را بيافريد و آن را به نوعى تقدير كرد ) « 7 » و آيه : ( إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ ، خَلَقْناه بِقَدَرٍ - تا آنجا كه مىفرمايد - و كُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ ، ما هر چيزى را به اندازه گيرى خلق كرديم . . . و هر خرد و كلانى نوشته شده است ) « 8 » و نيز آيه : ( قَدْ جَعَلَ اللَّه لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً ، خداى تعالى براى هر چيزى اندازه اى قرار داد ) ، « 9 » و نيز آيه : ( وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه ، وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ، و هيچ چيز نيست مگر آنكه نزد ما خزينه هايش هست و ما آن را نازل نمىكنيم مگر به اندازه اى معلوم ) « 10 » و معلوم است كه تقدير هر چيز عبارتست از اينكه آن را محدود به حدود علل مادى و شرائط زمانى و مكانيش كنند . و سخن كوتاه اينكه اساس اثبات وجود إله يگانه در قرآن كريم ، اثبات عليت و معلوليت در

--> 1 - زمر - 62 2 - انعام - 102 3 - اعراف - 54 4 - شورى - 4 5 - صافات - 96 6 - انفال - 17 7 - فرقان - 2 8 - قمر - 53 9 - طلاق - 3 10 - حجر - 21