كلمه ( رحمان ) صيغه مبالغه است كه بر كثرت و بسيارى رحمت دلالت مىكند ، و كلمه ( رحيم ) بر وزن فعيل صفت مشبهه است ، كه ثبات و بقاء و دوام را مىرساند ، پس خداى رحمان معنايش خداى كثير الرحمة ، و معناى رحيم خداى دائم الرحمة است ، و به همين جهت مناسب با كلمه رحمت اين است كه دلالت كند بر رحمت كثيرى كه شامل حال عموم موجودات و انسانها از مؤمنين و كافر مىشود ، و به همين معنا در بسيارى از موارد در قرآن استعمال شده ، از آن جمله فرموده : ( الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى ، مصدر رحمت عامه خدا عرش است كه مهيمن بر همه موجودات است ) « 1 » و نيز فرموده : ( قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَه الرَّحْمنُ مَدًّا ، بگو آن كس كه در ضلالت است بايد خدا او را در ضلالتش مدد برساند ) « 2 » و از اين قبيل موارد ديگر . و نيز به همين جهت مناسبتر آنست كه كلمه ( رحيم ) بر نعمت دائمى ، و رحمت ثابت و باقى او دلالت كند ، رحمتى كه تنها بمؤمنين افاضه مىكند ، و در عالمى افاضه مىكند كه فنا ناپذير است ، و آن عالم آخرت است ، هم چنان كه خداى تعالى فرمود : ( وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً ، خداوند همواره ، به خصوص مؤمنين رحيم بوده است ) ، « 3 » و نيز فرموده : ( إِنَّه بِهِمْ رَؤُفٌ رَحِيمٌ ، بدرستى كه او به ايشان رئوف و رحيم است ) ، « 4 » و آياتى ديگر ، و به همين جهت بعضى گفته‌اند : رحمان عام است ، و شامل مؤمن و كافر مىشود ، و رحيم خاص مؤمنين است . * ( ( الْحَمْدُ لِلَّه ) ) * كلمه حمد بطورى كه گفته‌اند به معناى ثنا و ستايش در برابر عمل جميلى است كه ثنا شونده به اختيار خود انجام داده ، بخلاف كلمه ( مدح ) كه هم اين ثنا را شامل مىشود ، و هم ثناى بر عمل غير اختيارى را ، مثلا گفته مىشود ( من فلانى را در برابر كرامتى كه دارد حمد و مدح كردم ) ولى در مورد تلألؤ يك مرواريد ، و يا بوى خوش يك گل نمىگوئيم آن را حمد كردم بلكه تنها مىتوانيم بگوئيم ( آن را مدح كردم ) . حرف ( الف و لام ) كه در اول اين كلمه آمده استغراق و عموميت را مىرساند ، و ممكن است ( لام ) جنس باشد ، و هر كدام باشد مالش يكى است . براى اينكه خداى سبحان مىفرمايد : ( ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ، اين است خداى شما كه خالق هر چيز است ) ، « 5 » و اعلام ميدارد كه هر موجودى كه مصداق كلمه ( چيز ) باشد ، مخلوق خداست ، و نيز فرموده : ( الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه آن خدايى كه هر چه را خلق كرده زيبايش كرده ) ، « 6 » و اثبات كرده كه هر چيزى كه مخلوق است به آن

--> 1 - سوره طه آيه 5 2 - سوره مريم آيه 75 3 - سوره احزاب آيه 43 4 - سوره توبه آيه 117 5 - سوره غافر آيه 62 6 - سوره سجده آيه 7