همه آن است و نه جزئى از اجزاء آن ، و نه خاصيتى از خواص آن ، نه آن خواصى كه براى ما محسوس است و نه آن خواصى كه با استدلال به وجودش پى برده‌ايم و نه آن خواصى كه براى ما هنوز درك نشده است . براى اينكه همه اين نامبرده ها هر طورى كه فرض كنيد مادى است و حكم ماده اين است كه محكوم تغيير و دگرگونى است و انقسام مىپذيرد و مفروض ما اين است كه آن چيزى كه در خود بنام ( من ) مشاهده ميكنم ، هيچيك از اين احكام را نمىپذيرد ، پس نفس به هيچ وجه مادى نيست . و نيز اين حقيقتى كه مشاهده مىكنيم امر واحدى مىبينيم ، امرى بسيط كه كثرت و اجزاء و مخلوطى از خارج ندارد ، بلكه واحد صرف است ، هر انسانى اين معنا را در نفس خود مىبيند و درك مىكند كه او اوست ، و غير او نيست و دو كس نيست ، بلكه يك نفر است و دو جزء ندارد بلكه يك حقيقت است . پس معلوم مىشود اين امر مشهود ، امرى است مستقل كه حد ماده بر آن منطبق و صادق نيست و هيچيك از احكام لازم ماده در آن يافت نميشود ، نتيجه مىگيريم پس او جوهرى است مجرد از ماده كه تعلقى به بدن مادى خود دارد ، تعلقى كه او را با بدن به نحوى متحد مىكند ، يعنى تعلق تدبيرى كه بدن را تدبير و اداره مينمايد ، ( و نمىگذارد دستگاههاى بدن از كار بيفتند و يا نامنظم كار كنند ) و مطلوب و مدعاى ما هم اثبات همين معنا است . در مقابل ما همه علماى مادىگرا و جمعى از علماى الهى ، از متكلمين ، و نيز علماى ظاهربين ، يعنى اهل حديث ، منكر تجرد روح شده‌اند و بر مدعاى خود و رد ادله ما برهانهايى اقامه كرده‌اند كه خالى از تكلف و تلاش بيهوده نميباشد . 1 - ماديين گفته‌اند : رشته هاى مختلف علوم با آن همه پيشرفتى كه كرده و به آن حد از دقت كه امروز رسيده ، در تمامى فحصها و جستجوهاى دقيقش ، به هيچ خاصيت از خواص بدنى انسان نرسيده ، مگر آنكه در كنارش علت ماديش را هم پيدا كرده ، ديگر خاصيتى بدون علت مادى نمانده تا بگويند اين اثر روح مجرد از ماده است ، چون با قوانين ماده منطبق نيست و آن را دليل بر وجود روح مجرد بگيرند . و در توضيح اين گفتار خود گفته‌اند : سلسله اعصاب كه در سراسر بدن منتشر است ، ادراكات تمامى اطراف بدن و اعضاى آن و حاسه هايش را پشت سر هم و در نهايت سرعت به عضو مركزى اعصاب منتقل مىكند ، و اين مركز عبارت است از قسمتى از مغز سر كه مجموعه اى است متحد و داراى يك وضعى واحد ، بطورى كه اجزائش از يكديگر متمايز نيست و