به آن دين را بسوى راه وسط و ميانه هدايت مىكند ، راهى كه نه افراط آن طرف را دارد ، و نه تفريط اينطرف را ، بلكه راهى كه هر دو طرف را تقويت مىكند ، هم جانب جسم را ، و هم جانب روح را البته بطورى كه در تقويت جسم از جانب روح عقب نمانند ، و در تقويت روح از جانب جسم عقب نمانند ، بلكه ميانه هر دو فضيلت جمع كرده است . ( و اين روش مانند همه آنچه كه اسلام بدان دعوت نموده ، بر طبق فطرت و ناموس خلقت است ، ) چون انسان داراى دو جنبه است ، يكى جسم ، و يكى روح ، نه جسم تنها است ، و نه روح تنها ، و در نتيجه اگر بخواهد به سعادت زندگى برسد ، به هر دو كمال ، و هر دو سعادت نيازمند است ، هم مادى و هم معنوى . و چون اين امت وسط و عدل است ، لذا هر دو طرف افراط و تفريط بايد با آن سنجش شود ، پس به همين دليل شهيد بر ساير مردم هم كه در دو طرف قرار دارند هست ، و چون رسول اسلام ( ص ) مثل اعلاى اين امت است ، لذا او شهيد بر امت است ، و افراد امت بايد خود را با او بسنجند ، و او ميزانى است كه حال آحاد و تك تك امت با آن وزن مىشود ، و امت ميزانى است كه حال ساير امتها با آن وزن مىشود ، و خلاصه مردمى كه در دو طرف افراط و تفريط قرار دارند ، بايد خود را با امت اسلام بسنجند ، و بافراط و تفريط خود متوجه شوند . اين آن معنايى است كه بعضى از مفسرين در تفسير آيه بيان كرده ، و گفتار وى هر چند در جاى خود صحيح و دقيق است ، الا اينكه با لفظ آيه منطبق نيست براى اينكه درست است كه وسط بودن امت ، مصحح آنست كه امت نامبرده ميزان و مرجع براى دو طرف افراط و تفريط باشد ، ولى ديگر مصحح آن نيست كه شاهد بر دو طرف هم باشد و يا دو طرف را مشاهده بكند ، چون خيلى روشن است كه هيچ تناسبى ميانه وسط بودن به اين معنا و شاهد بودن نيست . علاوه بر اينكه در اين صورت ديگر وجهى نيست كه بخاطر آن متعرض شهادت رسول بر امت نيز بشود ، چون شاهد بودن رسول بر امت نتيجه شاهد بودن و وسط بودن امت نيست ، تا وقتى اين را خاطرنشان كرد آن را هم بعنوان نتيجه خاطر نشان سازد ، همانطور كه هر غايت را بر مغيا و هر غرض را بر ذى غرض مترتب مىكنند . از اين هم كه بگذريم شهادتى كه در آيه آمده ، خود يكى از حقايق قرآنى است ، كه منحصرا در اينجا ذكر نشده ، بلكه در كلام خداى سبحان مكرر نامش برده شده ، و از مواردى كه ذكر شده بر مىآيد كه معنايى غير اين معنا دارد ، اينك موارد قرآنى آن . ( فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ ، وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً ، پس چگونه‌اند ، وقتى كه