( إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّه الإِسْلامُ ، دين ، ( نزد خدا اسلام است ) . « 1 » * ( ( وَإِله آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ ) ) * ، در اين آيه كلمه ( أب - پدر ) بر جد و عمو و پدر واقعى اطلاق شده ، با اين كه غير از تغليب مجوز ديگرى ندارد . و اين خود براى بحث آينده كه آزر مشرك ، پدر واقعى ابراهيم نبوده ، دليل محكمى است ، كه انشاء اللَّه بحثش خواهد آمد . * ( ( إِلهاً واحِداً ) ) * الخ ، در جمله قبل ، بطور مفصل فرمود : ( معبود پدرانت ابراهيم و اسماعيل و اسحاق ) ، و در جمله مورد بحث دوباره ، ولى خيلى كوتاه ، فرمود : ( معبود يگانه ) ، تا توهمى را كه ممكن بود از عبارت مفصل قبلى به ذهن برسد ، ( كه لا بد غير از معبود پدران ابراهيم معبودهاى ديگرى نيز هست ) دفع كند . * ( ( وَنَحْنُ لَه مُسْلِمُونَ ) ) * اين جمله بيانى است براى عبادتى كه در جمله : ( بعد از من چه چيز را عبادت ميكنيد ) از آن سؤال شده بود ، و مىرساند آن عبادت كه فرزندان در پاسخ پدر گفتند ، عبادت بهر قسم كه پيش آيد نيست ، بلكه عبادت بر طريقه اسلام است . و در اين پرسش و پاسخ رويهمرفته اين معنا به چشم مىخورد : كه دين ابراهيم اسلام بوده ، و دينى هم كه فرزندان وى ، يعنى اسحاق و يعقوب و اسماعيل و نواده هاى يعقوب ، يعنى بنى اسرائيل و نواده هاى اسماعيل يعنى بنى اسماعيل خواهند داشت ، اسلام است ، و لا غير ، چه اسلام آن دينى است كه ابراهيم از ناحيه پروردگارش آورده ، و در ترك آن دين ، و دعوت به غير آن ، احدى را دليل و حجتى نيست . بحث روايتى در كافى از سماعه از امام صادق ع روايت كرده كه فرمود : نسبت ايمان به اسلام ، نسبت كعبه است به حرم ، ممكن است كسى در حرم ( كه زمينى به مساحت 291407 : 489 كيلومتر مربع است ) « 2 » بوده باشد ، ولى در كعبه نباشد ، ولى ممكن نيست كسى در كعبه ( كه تقريبا

--> 1 - سوره آل عمران آيه 19 2 - كتاب مرآت الحرمين ص 225 مساحت حرم را از مسجد الحرام سابق به چهار ناحيه از دائره حرم بدينسان معين نموده : الف - از مسجد الحرام تا اضائه 5 : 12097 متر . ب - روبروى آن يعنى از مسجد الحرام تا وادى نخله كه سمت عراق است 13353 متر . ج - از مسجد الحرام تا عرينه 18333 متر . د - از مسجد الحرام تا تنعيم 6148 متر كه اگر دو تاى اول را با هم جمع كنيم قطر دائره حرم در بين اين دو نقطه 5 : 25451 متر مىشود و اگر دو تاى دوم را كه تقريبا روبروى همند با هم جمع كنيم 24481 متر مىشود كه قطر متوسط اين دائره 24966 متر است و در نتيجه مىتوان بطور تقريب گفت مساحت حرم عبارتست 489291407 متر مربع كه اگر در عدد ميليون تقسيم شود عبارت مىشود از 291407 : 489 كيلومتر مربع .