اين بود معناى صلاح عمل ، و اما معناى صلاح نفس ، و صلاح ذات ، ببينيم از قرآن در باره آن چه استفاده مىكنيم ؟ يك جا مىفرمايد : ( وَمَنْ يُطِعِ اللَّه وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ ، مِنَ النَّبِيِّينَ ، وَالصِّدِّيقِينَ ، وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ ، وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً ، و كسى كه خدا و رسولش را اطاعت كند ، اينچنين اشخاص با آن كسانى محشورند كه خدا بر آنان انعام فرمود ، از انبياء ، و صديقين و شهداء و صالحين كه نيكو رفقايى هستند ) . « 1 » جاى ديگر فرموده : ( وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا ، إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ ، ما ايشان را در رحمت خود داخل كرديم بدان جهت كه از صالحان بودند ) « 2 » و نيز از سليمان ع حكايت كرده كه گفت ( وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ مرا برحمت خودت داخل در بندگان صالحت كن ) « 3 » و در جايى ديگر مىفرمايد : ( وَلُوطاً آتَيْناه حُكْماً وَعِلْماً - تا جمله - وَأَدْخَلْناه فِي رَحْمَتِنا ، إِنَّه مِنَ الصَّالِحِينَ ) . « 4 » آنچه مسلم است اين است كه مراد از صالحين در اين آيات ، مطلق هر كس كه صلاحيت رحمت عامه الهيه ، و رحمت واسعه او را دارد ، نيست ، چون صلاحيت اين رحمت را تمامى موجودات دارند ، ديگر معنا ندارد نامبردگان در اين آيات را بداشتن چنين صلاحيتى بستايد . و نيز مراد ، كسانى كه صلاحيت رحمت خاص به مؤمنين را دارند ، نيست ، چون هر چند به حكم آيه : ( وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ ، رحمت من همه چيز را فرا گرفته ، و به زودى همه آن را به كسانى اختصاص مىدهم كه پرهيز كارى داشتند ) . « 5 » رحمت دوم خاص است ، و لكن صالحان از متقيان خصوصىترند ، زيرا در ميانه طائفه مؤمن و متقى افراد انگشتشمارى صالحند ، پس رحمت خاص متقين نمىتواند آن رحمتى باشد كه صالحان شايستگى آن را دارند ، و حتما بايد رحمتى مهمتر از آن باشد . و اين هم از قرآن كريم مسلم است ، كه بعضى از رحمتها را خاص بعضى از افراد مىداند ، و مىفرمايد : ( يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِه مَنْ يَشاءُ ، خدا رحمت خود را بهر كس بخواهد اختصاص ميدهد ) ، « 6 » . و نيز مراد از صالحين مطلق هر كسى كه صلاحيت ولايت ، و قرار گرفتن در تحت سرپرستى خدا را دارد ، نمىباشد ، براى اينكه هر چند اين خصيصه از رحمت خاص قبلى خصوصىتر است ، و هر چند صالحان نيز در تحت چنين ولايتى از خدا هستند ، و خدا متولى

--> 1 - سوره نساء آيه 69 2 - سوره انبياء آيه 86 3 - سوره نمل آيه 19 4 - سوره انبياء آيه 75 5 - سوره اعراف آيه 156 6 - سوره بقره آيه 105