ابراهيم حكايت مىكند ، سيرى كه از بنده اى بسوى خدا آغاز مىگردد ، سيرى كه سر تا سرش ادب است ، ادب در سير ، ادب در طلب ، ادب در حضور ، ادب در همه مراسم حب و عشق و اخلاص ، كه آدمى هر قدر بيشتر در آن تدبر و دقت كند ، اين آداب را روشنتر و درخشنده تر مىبيند . در پايان اين راه ، از طرف خداى سبحان مامور مىشود ، براى مردم عمل حج را تشريع كند ، كه قرآن اين فرمان را چنين حكايت مىكند : ( وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا ، وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ ، در ميانه مردم به حج اعلام كن ، تا پيادگان و سواره بر مركبهاى لاغر از هر ناحيه دور بيايند ) . « 1 » چيزى كه هست خصوصياتى را كه آن جناب در عمل حج تشريع كرده ، براى ما نامعلوم است ، ولى اين عمل هم چنان در ميانه عرب جاهليت يك شعار دينى بود ، تا آنكه پيامبر اسلام ( ص ) مبعوث شد ، و احكامى در آن تشريع كرد ، كه نسبت به آنچه ابراهيم ع تشريع كرده بود ، مخالفتى نداشت ، بلكه در حقيقت مكمل آن بود ، و اين را ما از اينجا مىگوئيم كه خداى تعالى بطور كلى اسلام و احكام آن را ملت ابراهيم خوانده ، مىفرمايد : ( قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ، دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً ، بگو پروردگارم مرا به سوى صراط مستقيم هدايت كرده دينى استوار كه ملت ابراهيم و معتدل است ) . « 2 » و نيز فرموده : ( شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِه نُوحاً ، وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ ، وَما وَصَّيْنا بِه إِبْراهِيمَ ، وَمُوسى ، وَعِيسى ، براى شما از دين همان را تشريع كرد ، كه نوح و ابراهيم و موسى و عيسى را نيز بدان سفارش كرده بود باضافه احكامى كه مخصوص تو وحى كرديم ) . « 3 » و بهر حال آنچه رسول خدا ( ص ) از مناسك حج تشريع فرمود ، يعنى احرام بستن از ميقات ، و توقف در عرفات ، و بسر بردن شبى در مشعر ، و قربانى ، و سنگ انداختن به سه جمره ، و سعى ميانه صفا و مروه ، و طواف بر دور كعبه ، و نماز در مقام ، هر يك به يكى از گوشه هاى سفر ابراهيم به مكه اشاره دارد ، و مواقف و مشاهد او و خانواده اش را مجسم ميسازد ، و براستى چه مواقفى ، و چه مشاهدى ، كه چقدر پاك و الهى بود ؟ ! مواقفى كه راهنمايش بسوى آن مواقف ، جذبه ربوبيت ، و سايقش ذلت عبوديت بود . آرى عباداتى كه تشريع شده ( كه بر همه تشريع كنندگان آن بهترين سلام باد ) صورتهايى از توجه كملين از انبياء بسوى پروردگارشان است ، تمثالهايى است كه مسير انبياء ع را از هنگام شروع تا ختم مسير حكايت مىكند ، سيرى كه آن حضرات بسوى مقام قرب و زلفى داشتند ، هم چنان كه آيه : ( لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّه أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ ، براى شما هم در رسول خدا ( ص ) اقتدايى

--> 1 - سوره حج آيه 27 2 - سوره انعام آيه 161 3 - سوره شورى آيه 13