ديگر احتياج نبود كه جمله بعدى را هم قبل از دفع آن توهم بياورد . * ( ( وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَراه ، ما لَه فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ ) ) * اين معنا را كه هر كه در پى سحر و ساحرى باشد ، در آخرت بهره اى ندارد ، هم بعقل خود دريافتند ، چون هر عاقلى ميفهمد كه شومترين منابع فساد در اجتماع بشرى سحر است ، و هم از كلام موسى كه در زمان فرعون فرموده بود : ( وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى ، ساحر هر وقت سحر كند رستگار نيست ) « 1 » . * ( ( وَلَبِئْسَ ما شَرَوْا بِه أَنْفُسَهُمْ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) ) * يعنى ساحران با علم به اينكه سحر برايشان شر و براى آخرتشان مايه مفسده است ، در عين حال عالم به اين معنا نبودند ، چون بعلم خود عمل نكردند ، پس هم عالم بودند و هم نبودند ، براى اينكه وقتى علم ، حامل خود را به سوى راه راست هدايت نكند ، علم نيست ، بلكه ضلالت و جهل است ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده ( أفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَه هَواه وَأَضَلَّه اللَّه عَلى عِلْمٍ ، هيچ ديده اى كسانى را كه هواى نفس خود را معبود خود گيرند ، و خداى تعالى ايشان را با داشتن علم گمراه كرده باشد ؟ ) « 2 » پس اين طائفه از يهود نيز كه با علم گمراهند ، جا دارد كسى از خدا برايشان آرزوى علم و هدايت كند . * ( ( وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا ) ) * الخ ، يعنى اگر اين طائفه از يهود بجاى اينكه دنبال اساطير و خرافات شيطانها را بگيرند ، دنبال ايمان و تقوى را مىگرفتند . برايشان بهتر بود ، و اين تعبير خود دليل بر اينست كه كفرى كه از ناحيه سحر مىآيد ، كفر در مرحله عمل است ، مانند ترك زكات ، نه كفر در مرتبه اعتقاد ، چه اگر كفر در مرحله اعتقاد بود جا داشت بفرمايد : * ( ( وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا ) ) * الخ ، و خلاصه تنها ايمان را ذكر مىكرد و ديگر تقوى را اضافه نمىفرمود ، پس از اينجا مىفهميم كه يهود در مرحله اعتقاد ايمان داشته‌اند ، و لكن از آنجايى كه در مرحله عمل تقوى نداشته و رعايت محارم خدا را نمىكرده‌اند ، اعتنايى بايمانشان نشده ، و از كافرين محسوب شده‌اند . * ( ( لَمَثُوبَةٌ مِنْ عِنْدِ اللَّه خَيْرٌ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) ) * يعنى مثوبت و منافعى كه نزد خدا است ، بهتر از آن مثوبت و منافعى است كه ايشان از سحر ميخواهند ، و از كفر ميجويند ، ( دقت فرمائيد ) . بحث روايتى در تفسير عياشى و قمى در ذيل آيه * ( ( وَاتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ ) ) * الخ ، از امام باقر ع روايت آورده‌اند ، كه در ضمن آن فرموده پس همين كه سليمان از دنيا رفت ،

--> 1 - سوره طه 69 2 - سوره جاثيه آية 23