ورزيده ، و خود را بدار البوار كشانده ، جهنمى كه خود افروخته ، و چه بد قرارگاهى است . * ( ( فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّه كَلِماتٍ ، فَتابَ عَلَيْه ) ) * ، كلمه ( تلقى ) ، به معناى تلقن است ، و تلقن به معناى گرفتن كلام است ، اما با فهم و علم ، و اين تلقى در باره آدم ، طريقه اى بوده كه توبه را براى آدم آسان مىكرده . از اينجا روشن مىشود كه توبه دو قسم است ، يكى توبه خدا ، كه عبارتست از برگشتن خدا بسوى عبد ، برحمت ، و يكى توبه عبد ، كه عبارتست از برگشتن بنده بسوى خدا ، به استغفار ، و دست بردارى از معصيت . و توبه بنده محفوف و پيچيده به دو توبه از خدا است ، و در بين آن دو قرار مىگيرد ، به اين معنا كه بنده در هيچ حالى از احوال ، از خداى خود بى نياز نيست ، و اگر بخواهد از لجنزار گناه نجات يافته ، توبه كند ، محتاج به اين است كه خدا چنين توفيقى به او بدهد ، و اعانت و رحمت خود را شامل حال او بسازد ، تا او موفق بتوبه بگردد ، و وقتى موفق بتوبه شد ، تازه باز محتاج بيك توبه ديگرى از خداست ، و آن اين است كه باز خدا برحمت و عنايتش بسوى بنده رجوع كند ، و رجوع او را بپذيرد ، پس توبه بنده وقتى قبول شود ، بين دو توبه از خدا قرار گرفته است ، هم چنان كه آيه : ( ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا ، پس خدا بسوى ايشان توبه آورد ، تا ايشان توبه كنند ) « 1 » بر اين معنا دلالت دارد . و آن قرائت كه كلمه ( آدم ) را بصداى بالا ، و كلمه ( كلمات ) را بصداى پيش خوانده ، با اين نكته مناسب است ، هر چند كه آن قرائت ديگر ، يعنى بصداى پيش خواندن آدم ، و بصداى بالا خواندن كلمات ) ، نيز با اين معنا منافات ندارد . و اما اينكه اين كلمات چه بوده ؟ چه بسا احتمال داده شود ، كه اين همان چيزى بوده كه خداى تعالى از آدم و همسرش در سوره اعراف حكايت كرده ، كه ( قالا : رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا ، وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا ، وَتَرْحَمْنا ، لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرِينَ ) « 2 » باشد ، كه ترجمه اش گذشت ، و لكن عيبى كه در اين احتمال هست ، اين است كه در سوره اعراف اين كلمات قبل از نقل هبوط آدم واقع شده ، و بعد از نقل اين كلمات فرموده : ( قلنا اهبطوا ) الخ . و در سوره مورد بحث اول آيه ( قلنا اهبطوا ) الخ آمد بعدا آيه ( فتلقى ) الخ لكن در اين بين مطلبى هست ، و آن اين است كه اگر بخاطر داشته باشيد ، در صدر اين داستان ، وقتى خداى تعالى بملائكه فرموده : ميخواهم در زمين خليفه قرار دهم - ملائكه گفتند : -

--> 1 - سوره توبه آيه 118 2 - سوره اعراف آيه 23