هر دو طريق ، احتمال دارد ، جز اينكه جمله آخرى آيه سوم سوره طلاق يعنى جمله : ( قَدْ جَعَلَ اللَّه لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً ) ، كه مطالب ما قبل خود را تعليل مىكند ، و مىفهماند بچه جهت ( خدا به كارهاى متوكلين و متقين مىرسد ؟ ) دلالت دارد بر اينكه احتمال دوم صحيح است ، چون بطور عموم فرموده : خدا براى هر چيزى كه تصور كنى ، حدى و اندازه اى و مسيرى معين كرده ، پس هر سببى كه فرض شود ، ( چه از قبيل سرد شدن آتش بر ابراهيم ، و زنده شدن عصاى موسى ، و امثال آنها باشد ، كه اسباب عاديه اجازه آنها را نميدهد ) ، و يا سوختن هيزم باشد ، كه خود ، مسبب يكى از اسباب عادى است ، در هر دو مسبب خداى تعالى براى آن مسيرى و اندازه اى و مرزى معين كرده ، و آن مسبب را با ساير مسببات و موجودات مربوط و متصل ساخته ، در مورد خوارق عادات آن موجودات و آن اتصالات و ارتباطات را طورى به كار مىزند ، كه باعث پيدايش مسبب مورد اراده اش ( نسوختن ابراهيم ، و اژدها شدن عصا و امثال آن ) شود ، هر چند كه اسباب عادى هيچ ارتباطى با آنها نداشته باشد ، براى اينكه اتصالات و ارتباطهاى نامبرده ملك موجودات نيست ، تا هر جا آنها اجازه دادند منقاد و رام شوند ، و هر جا اجازه ندادند ياغى گردند ، بلكه مانند خود موجودات ، ملك خداى تعالى و مطيع و منقاد اويند . و بنا بر اين آيه شريفه دلالت دارد بر اينكه خداى تعالى بين تمامى موجودات اتصالها و ارتباطهايى بر قرار كرده ، هر كارى بخواهد ميتواند انجام دهد ، و اين نفى عليت و سببيت ميان اشياء نيست ، و نميخواهد بفرمايد اصلا علت و معلولى در بين نيست ، بلكه ميخواهد آن را اثبات كند و بگويد : زمام اين علل همه بدست خداست ، و بهر جا و بهر نحو كه بخواهد بحركتش در مىآورد ، پس ، ميان موجودات ، عليت حقيقى و واقعى هست ، و هر موجودى با موجوداتى قبل از خود مرتبط است ، و نظامى در ميان آنها بر قرار است ، اما نه بان نحوى كه از ظواهر موجودات و بحسب عادت در مىيابيم ، ( كه مثلا همه جا سر كه صفرا بر باشد ) ، بلكه به نحوى ديگر است كه تنها خدا بدان آگاه است ، ( دليل روشن اين معنا اين است كه مىبينيم فرضيات علمى موجود قاصر از آنند كه تمامى حوادث وجود را تعليل كنند ) . اين همان حقيقتى است كه آيات قدر نيز بر آن دلالت دارد ، مانند آيه ( وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه ، وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ، هيچ چيز نيست مگر آنكه نزد ما خزينه هاى آنست ، و ما نازل و در خور اين جهانش نميكنيم ، مگر به اندازه اى معلوم ) « 1 » و آيه ( إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناه بِقَدَرٍ ، ما هر چيزى را به قدر و اندازه خلق كرده‌ايم ) ، « 2 » و آيه ( وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ ، فَقَدَّرَه تَقْدِيراً و هر چيزى آفريد ، و آن را به

--> 1 - سوره حجر آيه 21 2 - سوره قمر آيه 49