قانون تحول و تكامل است ، هيچ موجودى از موجودات ، و هيچ جزئى از اجزاء اين عالم نيست ، مگر آنكه وجودش تدريجى است ، كه از نقطه ضعف شروع مىشود ، و بسوى قوة و شدت مىرود ، از نقص شروع شده ، بسوى كمال مىرود ، تا هم در ذاتش ، و هم در توابع ذاتش ، و لواحق آن ، يعنى افعالش ، و آثارش تكامل نموده ، بنقطه نهايت كمال خود برسد . يكى از اجزاء اين عالم انسان است ، كه لا يزال در تحول و تكامل است ، هم در وجودش ، و هم در افعالش ، و هم در آثارش ، به پيش مىرود ، يكى از آثار انسانيت ، آن آثاريست كه با فكر و ادراك او صورت مىگيرد ، پس احدى از ما انسانها نيست ، مگر آنكه خودش را چنين در مىيابد ، كه امروزش از ديروزش كاملتر است ، و نيز لا يزال در لحظه دوم ، به لغزشهاى خود در لحظه اول بر مىخورد ، لغزشهايى در افعالش ، در اقوالش ، اين معنا چيزى نيست كه انسانى با شعور آن را انكار كند ، و در نفس خود آن را نيابد . و اين كتاب آسمانى كه رسول خدا ( ص ) آن را آورده ، بتدريج نازل شده ، و پاره پاره و در مدت بيست و سه سال بمردم قرائت ميشد ، در حالى كه در اين مدت حالات مختلفى ، و شرائط متفاوتى پديد آمد ، پاره اى از آن در مكه ، و پاره اى در مدينه ، پاره اى در شب ، و پاره اى در روز ، پاره اى در سفر ، و پاره اى در حضر ، قسمتى در حال سلم ، و قسمتى در حال جنگ ، طائفه اى در روز عسرت و شكست ، و طائفه اى در حال غلبه و پيشرفت ، عده اى از آياتش در حال امنيت و آرامش ، و عده اى ديگر در حال ترس و وحشت نازل شده . آن هم نه اينكه براى يك منظور نازل شده باشد ، بلكه هم براى القاء معارف الهيه ، و هم تعليم اخلاق فاضله ، و هم تقنين قوانين ، و احكام دينى ، آن هم در همه حوائج زندگى نازل شده است ، و با اين حال در چنين كتابى كوچكترين اختلاف در نظم متشابهش ديده نميشود ، هم چنان كه خودش در اين باره فرموده : ( كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ ) ، كتابى كه با تكرار مطالب در آن نظم متشابهش محفوظ است . « 1 » اين از نظر اسلوب و نظم كلام ، اما از نظر معارف و اصولى كه در معارف بيان كرده ، نيز اختلافى در آن وجود ندارد ، طورى نيست كه يكى از معارفش با يكى ديگر آن متناقض و منافى باشد ، آيه آن آيه ديگرش را تفسير مىكند ، و بعضى از آن بعض ديگر را بيان مىكند ، و جمله اى از آن مصدق جمله اى ديگر است ، هم چنان كه امير المؤمنين على ( ع ) فرمود : ( بعضى از قرآن ناطق به مفاد بعض ديگر و پاره اى از آن شاهد پاره اى ديگر است ) « 2 » ، و اگر از ناحيه غير خدا بود ، هم نظم

--> 1 - سوره زمر آيه 23 2 - نهج البلاغه فيض الاسلام ص 414 خ 133