بياورند ، هر چند كه مدد كار يكديگر شوند ) « 1 » و نيز مانند آيه : ( أَمْ يَقُولُونَ افْتَراه ؟ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِه مُفْتَرَياتٍ ، وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّه ، إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ و يا آنكه ميگويند : اين قرآن افترايى است كه به خدا بسته ، بگو اگر راست مىگوييد ، غير از خدا هر كس را كه ميخواهيد دعوت كنيد ، و بكمك بطلبيد ، و شما هم ده سوره مثل آن به خدا افتراء ببنديد ) « 2 » . و بنا بر اين ضمير در كلمه ( مثله ) ، به كلمه ( ما ) ، در جمله ( مما نزلنا ) برمىگردد ، و در نتيجه آيه شريفه تعجيزى است از طرف قرآن ، و بى سابقه بودن اسلوب و طرز بيان آن . ممكن هم هست ضمير نامبرده به كلمه ( عبد ) ، در جمله ( عبدنا ) برگردد ، كه در اين صورت آيه شريفه تعجيز به خود قرآن نيست ، بلكه به قرآن است از حيث اينكه مردى بى سواد و درس نخوانده آن را آورده ، كسى آن را آورده كه تعليمى نديده و اين معارف عالى و گرانبها و بيانات بديع و بى سابقه و متقن را از احدى از مردم نگرفته ، در نتيجه آيه شريفه در سياق آيه : ( قُلْ لَوْ شاءَ اللَّه ما تَلَوْتُه عَلَيْكُمْ ، وَلا أَدْراكُمْ بِه ، فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِه أفَلا تَعْقِلُونَ ؟ بگو : اگر خدا مىخواست نه من آن را بر شما مىخواندم ، و نه از آن اطلاعى مىداشتم ، خود شما شاهديد كه مدتها از عمرم قبل از اين قرآن در بين شما زيستم ، در حالى كه خبرى از آنم نبود ، باز هم تعقل نمىكنيد ؟ ) « 3 » و در بعضى روايات هر دو احتمال نامبرده بعنوان تفسير آيه مورد بحث آمده . اين نكته را هم بايد دانست كه اين آيه و نظائر آن دلالت دارد بر اينكه قرآن كريم همه اش معجزه است ، حتى كوچكترين سوره اش ، مانند سوره كوثر ، و سوره عصر ، و اينكه بعضى احتمال داده ، و يا شايد بدهند ، كه ضمير در ( مثله ) بخصوص سوره مورد بحث ، و در آيه سوره يونس بخصوص سوره يونس برگردد ، احتمالى است كه فهم مانوس با اسلوبهاى كلام آن را نمىپذيرد ، براى اينكه كسى كه به قرآن تهمت مىزند : كه ساخته و پرداخته رسول خدا ( ص ) است ، و آن جناب آن را به خدا افتراء بسته ، به همه قرآن نظر دارد ، نه تنها بيك سوره و دو سوره . با اين حال معنا ندارد در پاسخ آنان بفرمايد : اگر شك داريد ، يك سوره مانند سوره بقره و يا يونس بياوريد ، چون برگشت معنا بنظير اين حرف مىشود ، كه بگوئيم : اگر در خدايى بودن سوره كوثر يا اخلاص مثلا شك داريد ، همه دست بدست هم دهيد ، و يك سوره مانند بقره و يا يونس بياوريد ، و اين طرز سخن را هر كس بشنود زشت و ناپسند مىداند .

--> 1 - سوره اسراء آيه 88 2 - سوره هود آيه 13 3 - يونس آيه 16