در دشمنى با دين خدا از هيچ كوشش و كارشكنى كوتاهى نكردند ، تا آنجا كه خداى تعالى در جنگ بدر و ساير غزوات تا آخرين نفرشان را هلاك كرد . مؤيد اين احتمال تعبير ( يكسان است چه ايشان را انذار بكنى و چه نكنى ) است ، چون اگر بخواهيم مورد گفتگوى در اين جمله را همه طبقات كفار بدانيم ، ملتزم به اين شده‌ايم كه باب هدايت به كلى مسدود است ، و اصلا آمدن پيامبر اسلام سودى به حال هيچ كافرى ندارد ، و حال آنكه قرآن كريم ببانگ بلند بر خلاف اين گواهى ميدهد . علاوه بر اينكه اين تعبير در دو جاى قرآن آمده ، يكى اينجا ، و يكى در سوره يس ، و سوره يس در مكه ، و سوره بقره در اوائل هجرت و قبل از جنگ بدر نازل شد ، پس به نظر قريب مىرسد كه مراد همان كفار مكه باشند ، و اصلا در هر جاى قرآن كه تعبير ( الذين كفروا ) آمده ، مراد كفار مكه‌اند ، كه در اوائل بعثت با دعوت دينى مخالفت مىكردند ، مگر آنكه قرينه اى در كلام باشد ، كه خلاف آن را برساند ، نظير تعبير به ( الذين آمنوا ) ، كه به زودى خواهيم گفت : هر جا در قرآن مطلق و بدون قرينه آمده باشد ، مراد از آن مسلمانان مكه ، يعنى دسته اول از مسلمين است ، كه بچنين خطابى تشريفى اختصاص يافته‌اند ، مگر آنكه قرينه اى در كلام ، خلاف آن را اثبات كند . * ( ( خَتَمَ اللَّه عَلى قُلُوبِهِمْ ، وَعَلى سَمْعِهِمْ ) ) * « 1 » در اين جمله سياق تغيير يافته ، يعنى در اول ، مهر بر دلها زدن را به خودش نسبت داده ، ولى پرده بر گوش و چشم داشتن را به خود كفار نسبت داده ، و فرموده : خدا مهر بر دلهاشان زده ، و بر گوشها و چشمهايشان پرده است ، و اين اختلاف در تعبير مىفهماند كه يك مرتبه از كفر از ناحيه خودشان بوده ، و آن اين مقدار بوده كه زير بار حق نمىرفته‌اند ، و يك مرتبه شديدترى را خدا بعنوان مجازات بر دلهاشان افكنده ، پس اعمال آنان در وسط دو حجاب قرار دارد ، يكى حجاب خودشان ، و يكى حجاب خدا ، و به زودى پاره اى مطالب ديگر در باره اين فراز در ذيل آيه : ( إِنَّ اللَّه لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ) ، « 2 » خواهد آمد انشاء اللَّه تعالى . اين را هم ناگفته نگذاريم كه كفر ، مانند ايمان صفتى است كه قابل شدت و ضعف است ، و مراتبى مختلف ، و آثارى متفاوت دارد ، همانطور كه ايمان اينطور است . بحث روايتى در كافى از زبيرى از امام صادق ع روايت آورده كه گفت : بآنجناب عرضه داشتم : وجوه كفر را كه در كتاب خدا آمده برايم بيان بفرما ، فرمود : كفر در كتاب خدا بر

--> 1 - سوره بقره آيه 7 2 - بقره آيه 26