محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
49
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
مجموع احزاى أو در دويم كرم در أول خشك وبرگش با رطوبت فضليه ودمعهء أو جهة بياض عين وثيقهء زخمها وبتخفيف آن وقطع نزف الدم وعرق ودرد دندان وادرار فرمودن بول وحيض وحمول أو بازعفران جهة أعانت حمل وثيقهء رحم وتحليل رياح نافع ودانهء أو مقوى معده واعضاى باطني وجهة گزيدن عقرب شربا وضمادأ مفيد وروغن دانهء أو مسهل بلغم ومرة السودا ومورث مغص وبرگش به تنهائى وبا روغنها خضاب نيكوست وچوب أو را با خود داشتن موجب قضاى حوائج است وبه اين سبب آن را نيز خشب اليسر نامند وچون حب أو موجب مغص وكرب ومورث امراض بد است اجتناب از خوردن أو أولى است بشنين نوعي از نيلوفر ومصريست ودر حين زياتدى آب رود نيل مىرويد وساقش بقدر عمق آب وگلش سفيد وبقدر قبهء خشخشاش ودر وقت طلوع آفتاب از آب بيرون مىآيد ودر غروب نهان مىشود وتخمش شبيه بجاورس وبيخش مثل شلغم واز آن كوچكتر ودر رنگ وطعم مثل زردهء تخم مرغ است وأهل مصر آن را پخته وخام مىخورند ودر دويم سرد ودر أول دويم تر ودر جميع افعال مثل نيلوفر وبيخش مقوى معده وباه وجهة زحير واسهال صفرا وى وبا شير جهة سرفه نافع وگلشن باقوهء محلله وروغن معمول از گل أو جهة ذات الجنب وجنون ودردسر عار وشقيقه سعوظا وطلا ومفيد وشربت أو در افعال مثل شربت نيلوفر ودانهء أو محلل ورمها وجهة بواسير نافع وگويند مضر مثانه ومصلحش عسل وقدر شربتش تا هيجده مثقال وبدلش نيلوفر است بشبش به عربى اسم برگ حنظل است بشمه تشميزح است بشلشك حنطياناست بشوليون بسريانى بزر قطوناست بشنان بلغة بربرى بسفايح است پشم بلغة فارسي اسم صوفست پيشيك اسم تركى سنتور است پشه اسم فارسي بقبت پشم وزغ به فارسي طحب است بشباش بهندى اسطو خودوس است بصل به فارسي پياز است وبرى اوبى بوته ودر چشمه سارهاى كوهها كثير الوجود وطعم وبو وبرگش مانند پياز وبتركى كومران نامند وقوىتر از بستانيست ومجموع آن در آخر سيم كرم ودر أول سيم خشك وگويند در چهارم كرمست وبا رطوبة فضيلته ومفتح شده ومقوى شهوتين خصوصا پختهء أو كه با گوشت چرب باشد ورافع مضرت هواي وبائى وطاعون واختلاف آبها ومدربول وحيض ومفتت حصاة ومطبوخ مهراى أو كتيرا الغذا وملين طبع وپختهء أو با چربى جهة تنقيهء شش وسينه از أخلاط لزجه وپختهء أو در سركه يا پروردهء به سركه جهة يرقان وسپرز وبرانگيختن اشتها وتقويه هاضمه ومنع غثيان صفرا وى وبلغمى وبه تنهائى مانع غثيان ادويهء كريهه ودافع سموم وآب أو جهة رفع ضرر سك ديوانه گزيده نافع وخصوصا چون يكچهار يك بوزن شاه از آن در عرض سه روز خورده شود بغايت حجربست وقطور أو جهة ومعه وحكه وجرب چشم وابتداى نزول آب وبا عسل جهة بياض وسعوط أو منقى دماغ وبوئيدن أو جهة رفع ضرر هواي وبائى و ؟ ؟ دماغى وچكانيدن آب وگذاشتن پختهء أو در گوش جهة ثقل سامعه وطنين وپاك كردن چرك وتحليل رياح نافع وضمادش جاذب خون بظاهر جلد ونيكوئى رنگ رخسار وبا بار ودو عسل ونمك جهة برص وگلف وثاليل وقروح شهديه گويند مجربست وبا موى آدمي جهة زخم سگ وديوانه گزيده وبا انجير جهة گزيدن عقرب وزنبور وضماد پختهء أو جهة نضج أو رام بارده وبا زردهء تخم مرغ با روغن تازه جهة درد ورم مقعد وحكه وبا روغن كوهان شتر جهة شقاق مقعد وبواسير وزحير مجرب وحمول أو جهة گشودن ركهاى بواسير وسيلان نرمودن خون مؤثر وجهة كجى ناخن وتشنج نافع وپوست محرق أو با موى سوخته وكافور جهة آكله مجرب وقيروطى آب أو با پيه مرغ جهة ريش شدن پا از كفش وموزه مفيد ومضر محرورين واكثار أو مورث قى ونسيان وليثه غس ورياح غليظ ومولد كرم وخلط غليظ درجرم معده وموجب تشنگى ومصدع ومحرورين ومصلحش شستن أو با آب نمك وبا سركه خوردن وبعد از آن آب أنار وكاسنى تناند لنمودن ورافع بوى أو باقلى ونان سوخته وكردكان مشويست است وتخم أو در آخر دويم گرم وخشك وبا رطوبة فضيلة ومبهتى وضماد من جهة داء الثعلب وبق نافع وقدر شربتش يك مثقالست بصل القى پيازيست ريزه وپوست أو سياه وبرگش از برگ بلبوس درازتر بغايت گرم وآب طبيخ أو بغايت منقى واگر قدرى زيادة خورده شود فضله را بقي دفع كند وبسقوط قوه وخناق كشنده وأولى استعمال نكردن اوست بصل العنصل وبصل الفار وبصل البئر اسقيل است بصل المأكول بلبوس است بصل الزيز وبصل الذئب بلبوس است وگويند صنفى از بلبوس است بصل النرجس پياز نرجس است ودر حرف نون مذكور است وبه دستور ساير پيازها در حين ذكر نباتها مذكور است بصاق آب دهن است ودر انسان مذكور شد بصاق القمر حجر القمر است بصل الحية وبصل الخنابله اسقيل است وگويند بلبوس است بطم به فارسي وتركي درخت سقز نامند وآن عظيم مىشود وديرخزان مىكند وبرگش وبأرش با عطريت وتخمش سبزه وشبيه بسماق وعدس واز آن بزرگتر وبا خوشه ومغزش سبز وپوست أو ترش وبه فارسي بن نامند درحبة الخضرأ موصوفست وصمغ آن را به فارسي وتركي سقز نامند ودر علك البطم مذكور است اما درخت وبرگ وشاخ أو در أول سيم گرم وخشك ومحلل وقابض ونطول پوست أو محلل اورام وبرگش خضاب موى وخاكستر چوب أو جهة داء الثعلب مفيد وبرگ خشك أو با روغن يا سركه جهة روياندن مو دراز كردن مو مؤثر است بطيخ لغة روميست وبه فارسي خربزه نامند وبيونانى قابش ناشيرين أو سرد ودر دويم تر وشيرين أو بقدر شيرينى