محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني

38

تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )

درهم اوجهة عسر ولادت نافع است أو افلينوس بلغة يوناني بمعنى حدقيست چه گل أو شبيه بنزكس وبسيار را كوچك وانبوه وبنفش واندرونش زرد وبرگش شبيه به برگ كند تا وساقش به قدر شبرى وبسطبرى انگشت ونوراني مثل شمع وبيخش شبيه به پياز نرگس وگويند در شام ومصر بسيار است ودر شب مىدرخشد ودر أول سرد ودر بيوست ورطوبت معتدل وتخمش در حرارت معتدل ودرسم خشك وجهة اسهال مزمن گويند مجرب است وجهة يرقان زرد وسياه نافع وقدر شربتش تا ده درهم وبيخ أو در آخر دويم سرد ودر أول خشك ومدر بول وحابس اسهال وجهة سموم وگزيدن رتيلا وضمادش با شراب جهة منع روئيدن موكه قبل از بلوغ طلا كنند مؤثر وقدر شربتش تا سه درهم ومضر كرده ومصلحش كتيرا أو گويند عسل أو سيد اسم نوعي از نيلوفر هنديست در سيم گرم وخشك ومحلل رياح ومواد بارده وقدر شربتش يك درهم وپخش سرد وخشك ودر فعل وطبع مثل لفاح وجهة بواسير وصداع نافع ومضر مثانه ومصلحش عسل وقدر شربتش نيم درهم وبدلش بنحلفاح است أو قيمونداس بيونانى اسم نباتيست شبيه ببادروج شاخهاى أو به قدر شبرى ومزغب ومايل بتركى وتخمش شبيه به شونيز وسياه در غلافى مثل غلاف بزر البنج ومستعمل بنج اوست در دويم گرم وخشك وملطف مجفف بيلدغ ويك درهم أو تا دو درهم أو جهة نهش أفعى وهوام با شراب نافع ويك درهم أو را بأمر صاف وفلفل جهة عرق النساء مجرب دانسته‌اند أو نومالى بيونانى شراب وعسل است كه شراب وچندان عسل باشد وبجوشانند تا بقوام آيد يا عسل را با آب انگور بجوشانند وأخير درجلا وتحليل وانضاج قوىتر است وهر چند كهنه شود تليين أو كمتر شود وگرم وخشك ومفتح ومحلل وملين طبع ومدراست وبعد از أطعمه بايد استعمال نمود كه قاطع اشتها ومورث انقلاب معده مىگردد اونيا اسم عصارهء نباتيست منبت أو بوادي عرب قريب به مصر وبرگش شبيه به برگ تره تيزگ وپر سوراخ كه لويا كرم زده باشد وكم آب وريزنده وگلش زرد وبزرگ وشبيه به عصارهء ماميثا كرم وشد وجهة ظلمت چشم وثيقهء أو وسلاق ودمعه بغايت نافع دانسته‌اند وبعنى اختلاف نموده‌اند وعصاره خشخاش وغيره دانسته‌اند ومؤلف تذكره وتصريح به عصارهء مزبور كرده است اوحاليوس ابوخلسا است أو قيمن بيونانى با در وج است أو داساليون بيونانى كرفس جبلى است جيه أو دابمعنى جبل وساليون كرفس است أو زر بيونانى اسم آبست أو زر مالي بيونانى ماء العسل است أو ماريا بيونانى عصارهء قتاء الحمار است اوكسومالى بيونانى سكنجبين عسلى است أو ماج بتركى اطريهء بيترشى است اورمالى بيونانى ذهن عسلبست وعسل داود گويند وآن روغنى است غليظ وبا اندك شيرينى واز ساق درختى حاصل مىشود وهر چند كهنه كرده بهتر است كرم وتر وجهة جرب رطب ودرد مفاصل وتاريكى چشم نافع وبيست درهم أو با آب مسهل قوى بلغم خام است ومورث سبابت وسستى بدنست وما دام كه عمل أو تمام نشود نبايد به خواب رفت أو بيانس بيونانى اقحوانست أو نو ساليوس بيونانى قرة العين است أو ريزا بيونانى ارز است اونوا بيونانى خمر است أو ماريقا بيونانى رازي روميست اوقطاريون غافث است اورن لوف الصغير است اوريقاس صعتر است اوزريا أرى بيونانى فلفل است أو ارن بيونانى بيض طيور است أو فليس بيونانى فرنجمشك است اوفغلس بيونانى لسان الحمل است اوماتيانا بيونانى مشمش است أو درخوس بيونانى زبيق است أو بو قزوس بيونانى كرم العنب است أو جابلغة تنكابن درخت غربست أو هيره بهندى آس است اوت بهندى إبل است أو يقس بيونانى اسم أظفار الطيب اوجى بلغة مازندران حشيشهة العلق است أور كلليك بتركى اسم وج است أو ذلك بتركى حرماست أو تلكو بتركى أمس زمج است أو پكه بتركى اسم ريه است أوس بهندى اسم تلثج است اهليلج اصفر هليلهء زرد است وبهترين أو باليدهء زرد است مايل بسرخى با ملاسته است در آخر أول سرد ودردويم خشك ومسهل بعصر صفرأ وبلغم رقيق ومقوى معده ودماغ ومفتح سدود مطبوخ ومنقوع أو بهتر از جرم اوست وجرم أو وساير هليلجاس محدث قولنج اند به سبب رفع رقيق خلط وباقيماندن غليظ ومجموع أو مقوى حواس وذهنن وجهة خفقان وصداع وغثيان وجذام وخميات مركبه ودردسر واستسقاء ورياح بواسير ومنع صعود بخار بدماغ وتصفيهء رنگ رخسار واطفاى تأثير سودا كه از احتراق صفرا باشد نافع اند وبعضي درحميان منع كرده اند واين قول حق است مگر آنكه خلط غليظى باصفرا وبلغم رقيق نباشد وبه دستور در حقنه منع نموده‌اند ورشرح أسباب در قواعد كليه علاج سرسام صفرا وى مذكور است كه هليله در حقنه أو بايد كرد واين قول پسنديده است وحقير در حقنه اسهال كراثى كه باشده ونهايت وجع أمعاء بوده مكرر كرده وباعث رفع عله شده واستدلال مانع به سبب عصر آن صورتي ندارد چه حقنه را اثر در افضيه است نه مسام كه باعث انضام وبقاى مواد غليظه گردد خصوصا با ادويهء ملينه ومفتحه وجاذبه كه اضعاف أو باشد وعصارهء خشك هليه قوى الفعل است وقليل المقدار ودرد دستورات مذكور مىشود وذر ور هليلهء وزرد جهة دمعه وبه تخفيف رطوبات وحده بصر نافع خصوصا هرگاه در خمير گرفته بسوزانند وبه دستور قطور آب خيسانيدهء أو همين اثر دارد وستون أو دانهء أو جهة تقوية لثه وخون بن دندان ورويانيدن گوشت أو