محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
34
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
عنقود است ومعجونيرا نيز نامند أم الخلود نوعي از حلزونست بلغة مصر وآن دلينس است اما غيرون بعبرانى خرنوب نبطي است اماطيطس بيونانى شادنج است اموليقون بيونانى ابار است امعداليا بيونانى لوز است امورعى برومى عكر الزيت است امعاسين برومى آبغوره است امرود اسم فارسي كمشرى است امله سار بهندى گوگرد فارسي است انبليس بيونانى ما اسم نباتيست ما بين شجر وگياه ودر ستوره زار ومواضه آفتاب رويد برگش مثل برگ عدس وشاخش به قدر شبرى وبيخش باريك وكوچك وگلش سرخ مايل به بنفشى وبدبو وتخمش در غلاف رقيقى وقسمي از آن كوچك برگ وساقش مرتفع مىشود در أول گرم ودر دويم خشك ومفتح ومحلل ومدر بول وباقوهء قابضهء وتخم وبيخ وگلش جهة عسر بول ودرد كرده وبغايت مفيد وبا سكنجبين جهة صرع وفرزجهء أو با روغن گل وشير بز جهة صلابت رحم وروم آن بسيار نافع ودر ور برگش جهة زخمها وروئيدن گوشت مؤثر وقدر شربتش از يك مثقال وتا نيم دو مثقال است انفرا بيونانى اسم نباتيست كوچكتر از درخت أنار وبرگش مثل برگ بادم وعريضتر از آن وگلش شبيه به گلنار واز آن بزرگتر وبيخش سفيد وكوچك وچون خشك شود بوى شراب از آن آيد ومنبت أو كوهها است ومخصوص بزمانى نيست معتدل ومفرح ودر نشاط واسكار قريب به شراب وبالخاصية جهة رفع توحش وجنون وتقويه ء حواس وذهن بغايت مفيد حتى اين كه چون حيواني از بيخ وبرگ وشاخ أو بخورد باعث انس أو مىشود وضماد برگ أو جهة منع زيادتى قروح خبيثه نافع ومؤثر است انف العجل بلغة مغربى اسم ثمريست شبيه به بيني گاو ونبات أو ما بين شجر وگياه وربيعى وبرگش شبيه به برگ كاسنى واز آن ريزه تر وگلشن بنفش شبيه به شب بوى بنفش واز آن ريزه تر ومعتدل وبا قوهء محلله ومدرحيض وآشاميدن طبيخ برگ أو بالخاصية جهة رفع سموم نافع ونطول أو محلل صلابات ومسكين درد گزيدن هوام است اندر وطاليس بيونانى اسم نباتيست منبت أو ساحل بحر روم شبيه باشنان وبسيار سرخ وبىبرگ وتخمش در غلاف مثل غلاف مثل علاف نخود وتلخ وشد ودر مغرب گلاخ وملاح نامند وظاهرا نوعي از قاقلى باشد در أول سيم گرم وخشك ومدر بول ومفتح ومحلل وتخم أو وطبيخ أو جهة استسقأ مجرب أطباء وجهة نقرس وسنگ مثانه وعسر بول واحتباس حيض شربا وضماد أو طلاء وجلو شا نافع وقدر شربتش از تخم يك مثقال با شراب وأمثال آن واز طبيخش با شكر يا شراب يا سركه تا ربع رطل انكيز مؤلف جامع الأدوية امين الدولة گويد كه أو گياهيست منبتش حريم جبل گيلان چون بر روى آن نشسته بر روى زمين بخوابانند روز ديگر آنچه قسم نر است راست مشاهده كنند وآنچه مادة است به همان هيأت مىماند وبلغة صقاليه خاوانى نامند گرم وخشك وضماد برگ خشك أو با آب گوگرد در يك روز بهق راز ايل مىكند وتخم تر أو لغاءست مورث تعوظ مردان واز قسم مادة موجب شده تعشق زنن واندكى از وبا شراب منوم قوى به حدى كه تا سه شبانه روز مثارب أو بيدار نشود وخوردن روغن زيتون با آب گرم رفع خواب أو مىكند وقدر شربتش تا دو درهم اناغالس بيونانى اسم گياهيست برگش شبيه بمرزنجوش ومايل باستداره وشاخ هاى أو منبسط بر روى زمين ومرتبع وثمرش مثل غلافى ودانهاى أو به قدر خشخاش وبسيار شد وتلخ وكل قسم مادة لاجوردى وقسم نر بغايت سرخ مىباشد ودر آخر دويم گرم وخشك وجالى وجاذب ومجفف بيلذع ومفتح شده وآشاميدن آب أو وتخم أو جهة گزيدن أفعى وضماد شن جهة بيرون آوردن خار وپيكان از اعضأ ومنع زيادة شدن قروح خبيثه وجلاى آثار وغرغرهء آب برگ قسم مادهء أو جهة تنقيهء دماغ از بلغم وسعوط در طرف مخالف جهة درد ودندان واكتحال أو با عسل جهة قروح چشم وجلاى باصره وجرب وكهنه وسبل نافع ومورث سحج ومصلحش صمغ عربى وقدر شربتش از نيم مثقال تا يك مثقال وبدلش عرطنيثا انس النفس نباتيست ربيعى شبيه بجر جير وبرگش بيتشريف وگلش مثل تره تيزگ زرد نمىباشد وبرگهاى سفيد احاطه بر گل أو دارد وبا حركت آفتاب ميل مىكند ومثل شاهدانه با عدم حركت هو حركت مىنمايد وساقش مربع ومايل به سياهى ودر مصر وأطراف شام بسيار است ودر مجارى آبها مىرويد وچون حيوان شيردار از وبخورد شيرش زياد مىشود وخوردن آن شير باعث نشاط وسرور مىگردد ودرد دويم گرم ودر بيوست معتدل ودر فعل ما يب مناسب شراب صرف ومدر فضلات كه عبارة از بول وشير وحيض وعرق باشد ومقوى حواس وطبيخ أو دراز الهء مموم وتفريح مثل شرابست بدون مستى وخمار واندكى از گلش به دستور همين اثر مپختد وخلل به عقل نمىرساند ومقوى حافظه وقطور عصارهء أو جهة قلع بياض چشم مفيد وچهار درهم از تخم أو با مفنج يا شير گوسفند مهيج باه شخص صد سأله است ومجرب دانستهاند ومفتح شده ورنگ رخسار را سرخ كند وبدترا فربه سازد وير فانر از ايل گرداند ومضر كرده ومصلحش عسل واكثارش مورث درد مفاصل وقدر شربتش تا پنج درهم واز عصاره وطبيخش تا هجده درهم وبدلش آب انگور مطبوح با دارچينى وزعفران وچون كوبيده آب آن را با شكر شربت بسازند جهة ماليخوليا ومواد سوداى وبغايت نافع است انسان چرك گوش آدمي مولد رياح وكشنهد وضماد أو جهة شقيقه نافع واستخوان أو مولد امراض مهلكه ومداومت أو مورث كورى ودر واستخوان پوسيدهء أو در منع زيادتى آكله مجرب وآشاميدن استخوان سوختهء أو سه روز هر روز يك مثقال با مثل أو شكر جهة صرع وعرق النساء ومفاصل بغايت آزموده است وآب دهن ناشتا كشندهء گرم گوش وهواميكه در گوش رفته باشد وترياق گزيدن عقرب ورتيلا وكشندهء مار وهوام است وجهة قو باد آثار قروح وطرفه وبياض چشم وبا سركين عصفور جهة قطع ثاليل وقوبأ وبتنهائى جهة قطع نزف الدم وانه مال جراحت وبا عسل جهة كلف وجلاى آثار وحه نافع وضماد كننده مضوغ انسان خصوصا كه ناشتا باشد جهة نضج وتحليل أو رام وبستن دندان انسان