احشا وعسر النفس وكزاز واحتباس بول وطبع است ومداواى آن حقنه وپنير مايه شرب حيوانات با سركه وحتسيث وبوره وفلفل با سركه تا رفع انجماد آن نمايد ودر اين قسم مواد قى جايز نيست مكر در شير فاسد وجوارش عود ومضغ مصطكى وماء العسل در اين باب مفيد است تيوعات وحب السلاطين وأمثال آن از ادويهء حارهء مسهله مورث التهاب وغثيان واطلاق بسيار وپنجش است ومداواى آن دوغ وأشياء باردهء قابضه است بعد از قى ودر معالجات كليه مذكور شد مانند روغنها ولعابها وربوب قابضه اما أشياء باردهء مخدره مثل افيون وبزر البنج وشوكران والفاح وتابوزه وأمثال آن مورث خارش بدن ومداواى آن قى كردن با ماء العسل ونمك وبورهء ارمنى وسكنجبين وروغنها است وشرب شراب باحتيث ودار چينى وفلفل وجند وطبيخ نانخواه ونابه حيل دريائى وترياق كبير وحقنهاى تند وسركه باصعتر وافسنتين وروغن گلسرخ وشرب سير وكردكان وتدهين بدن ودماغ بروغنهاى حار مانند روغن ناردين وسوسن واستشاق جند وحلتيث نافع است واگر مساوى افيون مشروبه جند حوزده شود در رفع مضرت افيون از مجرباتست ومداواى خوردن بزر قطوناى كوفته وآب كشنيز بعد از قى وحلتيث وشراب وشربت افسنتين كافى است ودر مداواى فطر وكماة وأمثال آن مانند سرد شده كه در موضع نمناك مانده باشد بعد از قى كردن معاجين حاره مثل فلافلى وكمونى وزراوند وصعتر وأمثال آن مفيد است اما اشياى مسددهء ثقيله مانند مردا سنگ واجرام معادن ومرگ موش وشنجرف وزنبق وأمثال آن مورث احتباس طبع ونفخ شكم ودرد احشا ودر بعضي بول الدم ودر أكثر احتباس بول وورم عانه وقرحهء امعاست وكاه است كه باعث اطلاق مفرط كردد ومداواى آن قى وجود با احتباس طبع حقنهاست وناردين با سركين كبوتر وشراب بغايت نافع است وطبيخ انجير وتخم كرفس وزوفا وافسنتين وترنجبين ومسهلات وكوشتا بها پى جرب بايد داد ودر زنبق مقتول ومصعد بعد از حقنه ومسهل وشرب ماء العسل مداواى سحج بايد نمود وزرنيخ وآهك وزنجار وصابون وأمثال آن مورث قرحهء امعا وپيچش وخشكى دهان وبول الدم ودرد معده است وكاهست كه اهك ببول رفع مىشود ومداواى آن بعد از قى خوردن جلاب وآب گرم وشرب طبيخ تخم كتان وخبازى وتخم مرد وتخم تره تيز كست وبه دستور آب برنج وشير وگوشت آبهاى چرب وانچه در أرنب بحرى مذكور شد بغايت نافعست شواى مغموم كه گوشتهاى پخته وكباب را در حين گرمى مفرط بپوشاند كه بخار أو دفع نشده سرد گردد اكل آن باعث سدر ود دار وهيضه بيهوشى ومداواى آن قى وبعد از آن سكنجبين سفر جلى وشراب ومقويات معده است ومنع خواب وحمام لازمست وهر گاه باعث قى وغثيان شديد واسهال مفرط گردد وبعلاج هيضه مبادرت كنند زاج وشب ونمك تلخ وشوره وأمثال آن مورث سرفهء شديد وعلل شش وسال است ومداواى آن بر روغن تازه وشكر ولعابها وشير وأمثال آنست سفيداب وحبسين وكج وأمثال آن مورث قولنج قوى وخناق وخشكى دهان وبر آمدگى شكم است ومداواى آن شرب ماء العسل است با آب خطمى تازه وخبازى ولعاب تخم كتان وروغن بادام واسهال نمودن بدو دانگ محموده با جلاب وبساير مسهلات وهر گاه منجر بسحج كرد وبعلاج آن مبادرت نمايند ودر جميع سموم انچه در كليهء ان مذكور شد مراعاة بايد نمود وميل هر يك بهر جهتي كه باشد به آن جهة دفع بايد كرد وامالهء آن از عضو شريف بعضو خسيس شرطست فصل چهارمى در سموم ملذوعهء غير معروفه وجراحات آلات مسمومه بايد دانست كه سموم حيوانات به دستور سموم مشروبه قوى وضعيف مىباشد وقواعد مذكور شد ودر اينمكان بعضي از مشهور آن مذكور مىگردد تا غير مذكور را هم باينطريق مداوا نمايند حيات اقسام مار بسيار است ومجموع آن از سه مرتبه بيرون نيستند يكى انكه مهلت بدواند هد ويكى ضعيف كه قتال نباشد ويكى قتال ومهلته در تدابير أو باشد واز يك هفته بيش نگذارند واز قسم أول ماري مىباشد در بلاد ترك از دو شبر تا سه شبر مايل بسياهى وزردى وچشمش سرخ وشر شن باريك وبر آن تاجى ومسمى بلكه وناظر نيز گويند چه ديده ء أو بهر حيواني افتد هلاك مىگردد وهر چند دور باشد وحوش وطيور از أو خاليفند ودر حوالي مكان أو گياه نميرويد قسمي از آن بقدر سه ذرع تا پنجزرع وچشمش درخشنده وگزيدهء أو در عرض يك ساعت هلاك مىشود وقسمى از آن شاخدار مىباشد وقسمى از آن مسمى بافعليست وصفة أو در حرف الف مذكور شد وعلامت گزيدن وآنست كه از آن موضع أولا خون روان گردد وبعد از آن زرد آب وپس از آن زرد آب وپس از آن برنگ زيتى وزنكارى وتدبير أو به دستوري است كه در قواعد كليه گذشت وشرب ترياق كبير وروغن كهنه با عسل وسير وشراب كهنه وتكرار قى ودو مثقال حلتيث با شراب وشرب سائيده مهرهء مار وبستن أو بر موضع گزيده وپنير مايهء خرگوش وغير آن كه تازه باشد با سركه ممزوج به آب وخاضرا وسپند وتخم يونجه وعرطنيثا وبيخ كاشم وزر اوند حرج وطويل وكرفس كوهى وتغذيه بسرطان نهرى وزنجبيل با شير انسان والاغ مفيد است وأين دوار از سم أفعى مانند ترياق كبير دانسته‌اند انيسون ده درهم فلفل سه درهم ونصف زراوند مد حرج جند بيدستر از هريك يك درهم ونيم با مى پخته سرشته بقدر جوزي استعمال كنند وخوردن آب ثيل تا بقدر يكرطل وبستن جرم أو از مجرباتست حيات متغطشه وأمثال آن وتنين وهر يك بألوان مختلفه وبزرگ وكوچك ميباشند وتنين كه به فارسي اژدها نامند نوع عظيم آنست وكوچكتر از پنجرزع نيست وزدع برسى زرع مىباشد وچشمش بسيار بزرگ ودر فحت لك زيرين أو تقعيرى مانند ذقن ودندان أو بسيار وبعضى از آن يال دارند مانند يال شتر وعلاج غير اژدها