محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
256
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
جهة بدبوئى بيني وقطع رعاف بسيار مؤثر ومغز أو قاطع اسهال است تر ودرخت غار است نربسى بهندى جدو اراست نرم آهن اسم فارسي حديد انسى است نرسك اسم فارسي عدس است نسرين گل سفيد است كوچك ومضاعف ودرخت أو بقدر گلسرخ وبسيار خوشبو واو را گل مشكى ودر بعضي بلاد گل عبرى نامند در دشت وكوه مىباشد ودر بلادذ حارة تا أول أسد دوام مىكند وعرق أو بوئى ندارد چه از جهة لطافت آتش رفع أو مىكند معتدل الحرارة ونزد بعضي در دويم گرم وخشك است وبوى أو مقوى دل ودماغ وحواس وسائيده ودر لخله باعث خوشبوئى آن ومدر حيض ومسهل بلغم وسودا ومنقى سينه وعطسه آرنده ومفتح سدهء دماغى ومحلل رياح وموافق جگر وجهة قولنج وغثيان ويرقان وفواق وضماد أو جهة گلف وآثار وبدبوئى عرق ورفع بوى نوره وسقوط دانه بواسير ومنع اشتداد داء الفيل وبا حنا جهة تقوية موى وقطور أو با روغن زيتون جهة كرم گوش ورياح آن وسنون ومضمضهء آن جهة درد دندان نافع واز يك درهم تا چهار درهم برگ أو مسهل قوى ومداومت نيم مثقال تا يك مثقال آن را از أول حمل تا يك سال مانع سفيد شدن موى مجرب دانستهاند وانطاكى جهة ابن مار هر روز دو مثقتال مرباى شكري آن را از كتاب تجربه بيان نموده وروغن أو كه به دستور روغن نرگس گيرند مسخن باعتدال ومقوى دماغ وبالخاصية رافع ذات بجنب بلغمى وسوداى ووقدر شربتش تا يكوقيه است نسر به فارسي كركس گويند وبتركى قچير از سباع طيور وبزرگ جثه ودر رنگ قريب بعقاب ومايل بسرخيست وگويند در يكروز زيادة بر دو هزار فرسخ طي مىكند بدليل آنكه بچه آن را بزعفران آلودند واو كمان يرقان كرده در يكروز سنگ يرقان از سرامدست آورده مساقه آن از رفتن ومراجعة نمودن زيادة بر دو هزار فرسخ مىشود واز خواص اوست كه بجهة حراست دروقت خواب يكچشم را نميپوشاند وتا هزار سال عمر مىكند ودر سالى زيادة بر يك تخم ويك بچه نمىكند ودر سيم گرم وخشك وگوشت أو محلل رياح غليظه وقولنج ايلاوس ومفتح سدد ومفتت حصاة وقاطع بلغم وردى الغذا وغليظ ومصحلش دارچينى وشرب پيه أو جهة سرفه وضمادش جهة مفاصل وقطور أو جهة كرى قديم گوش وخون وزهرهء أو قالع بياض ورافع نزول آب وظلمه بصر وجرب چشم وسرگين أو جالى گلف وخاكستر موى أو رافع جرب وحكه وقروح است ومحمد بن زكريا گويد كه طلاى بيضهء أو در عرض سه روز بسيار مقوى قضيب است ومهر يارس گويد كه سعوط دماغ وزهرهء أو از هر يك بقدر نيمدانگ ومثل آن قطران وروغن كنجد يا زيتون رافع جذام وجنونست واز مجربات شمرده اند نسج العنكبوت به فارسي دام عنكبوتست ودر حرف عين گذشت نسرين السباع كل عليق العدس است نسوت بهندى تربد است نسرى بهندى نباتيست نسترن سفيد اسم فارسي درد اينص تريست ودر افعال بغير از تفريح وتقوية دل مانند نسرين است نسترن زرد ورداصفر بريست نشا به فارسي نشاسته وبيونانى امولونش نامند واو را از گندم خيسانيده كه بحد تعفن رسد وپوست أو باز شود واز پوست جدا كرده صاف كرده خشك ميكنند در آخر أول سرد وخشك ونزد بعضي سردوتر است ومغرى ورادع وقابض وموافق امعأ ومصلح ادويهء تند وحابس اسهال وخون خصوصا بو داده أو با شكر وروغن بادام كه نيمگرم بنوشند جهة خشونة حلق وسرفه ودرد سينه وسل وقطع خون بواسير وحيض وحريرهء أو با پيه بز جهة سحج ورفع افراط عمل دواى مسهل وحقنه أو جهة قرحهء امعأ وطلاى أو با زعفران جهة گلف وبا سركه جهة خناق واو رام حارة واكتحال أو جهة دمعه وقرحه وجرب ومنع ريختن مواد بچشم وبا شير زنان وبا سفيدهء تخم مرغ جهة خشونة پلك وحرارة رمد نافع ومقلل منى ومسدد ودير هضم ومصحلش شير ملينا وكرفس وقرنفل وبدلش برنج مغسول وغبار الرحى وشربتش از يك مثقال تا پانزده مثقال نشاره اسم چيزيست كه از أشجار بسوهان وبسائيدن جدا كردد يا بسلبب كرم زدن غبارى از أو بهم رسد خشكى آن نسبت بأصل آن چوب بيشتر وهمه أو قابض وجالى ومنقى رحم از وضماد محرق مجموع أو كه با وزن أو انيسون سوزانيده باشند با سركه مانع زيادة شدن قروح ساعيه وآكله والتيام دهندهء زخمهاست ومجرب شمرده اند وخواص هر يك در أصل آن مذكور است نشف اسم عربى بيخ مرجان است وگويند غير اوست واو سبكيست سبك وپر سوراخ مانند آشيان زنبور وسرخ واز ساحل درياى جده نواحي مكهء معظمه خيزد وخشكتر از سبد ودر الحام زخمها وبا شب در قطع خون قويتر از آن ودر ساير افعال مانند اوست نشافه اسم عربى سفنج است نشاسته اسم فارسي نشاست ونشاسج معرب از اوست نضاد ذهب است ودرخت كز كوهيرا نيز گويند نطرون بورق احمر است وگذشت نعام به فارسي شتر مرغ نامند ومعروفست در آخر سيم گرم وخشك وگوشت أو محلل رياح وبلغم ورافع بقوة وفالج ودرد مفاصل وأمثال آن وخدر واستسقا وجميع امراض بارده وبطيئ الهضم ومضر محرورين ومصلحش سركه وروغن وطلاى پيه أو رام مزمنه واستسقا وتهج أطراف ورافع سم عقرب وباعث سرعة حركة أطفال وچون بر بدن بمالند وخاكستر موى أو رافع آكله واز خواص اوست كه از بلع كردن اخگر وآهن نفته ومس نفته متضرر نگردد نعنع معروفست ولطيفترين