محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني
171
تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )
تلخ شامل است صار فر مرغ حق گوست واز جنس بوم وكوچكترين أصناف أو در افعال مثل اوست صابون القاف وصابون اليثاب شجره ء أبى مالك است صار وصار روان لوف الصغير است صاحيه جرز است صبر بكسر باء عصاره وبناتيست برگش شبيه به برگ كلم وبسيار ضخيم وشبيه به برگ رفع يماني كه در مازندران انجير بغدادي نامند وبيخش بقدر شلغم واز يك بيخ زيادة بر ده عدد ميرويد ومملو از رطوبت در غايت تلخى وچون مدتي بگذرد واز وسط برگها ساقى ميرويد قريب برزعى وپر از رطوبت عسلى با اندك حلاوة وكريه الرايحه وثمرش مثل غوره خرما ودر آخر سرخ مىشود وآنچه از جزيرهء سقوطر بلا ويمن آرند زرد مايل بسرخى وزود شكن وبراق وخوشبو وبهترين اقسام است وقسم عربى مايل بزردى ودرخشندگى أو كمتر است وقسم سميحانى كه صبر فارسي نيز گويند بدبوئى وسياهى أو غالب وبى درخشندگى وزبونترين اقسام است ومحمد بن أحمد گويد نوعي ديگر مسمى بخضرى مىباشد كه بعد از سقوط بهتر از عرباء وفارسيست وهر چه از هفت سال بلكه از چهار سال بگذرد وآنچه بد بو وسياه وبى درخشندگى باشد استعمال أو جايز نيست وبايد در سائيدن صبر مبالغه نمايند ودر هواي بسيار سرد وبسيار گرم ودر مزاج جوانان ومحرورين وضعيف الاحشا خصوصا با صاحبان ضعف جگر وامعا وسدهء ماساريقا وبواسير وعلل مقعد استعمال نبايد كرد وصبر در دويم گرم ودر سيم خشك ومسهل قوى موادى كه مهيا وجمع بوده باشد وضعيف الأثر است در آنچه مهياى وقع نشده باشد ومخرج سودا وبلغم غليظ مائي وصفراى مائي ومفتح سواي سدهء جگر ومحلل رياح احشا ومجفف بيلذع خصوصا شسته أو وبا مصطكى منقى دماغ است وجهة مفاصل مفيد وبا غاريقون جهة ربو وثيقه سلينه وبا گلسرخ ومصطكى جهة امراض معده وبا آب سردو جهة نفث الدم سينه وبا ادويهء مناسبه جهة يزمان وجميع امراض سودا وى واخراج اقسام كرم وامراض سپرز وكرده ورفع تشنگى كه از صفراى مخلوط بلغم باشد مفيد وبالخاصية مضر جگر ومقعد واكثار أو مورث السهال دموى وكهنه أو وأنواع زبون أو گاه باشد كه تا سه روز در معه بماند وباعث كرب كرد وومصلح أو مقل ازرق ومصطكى وپوست هليله زرد وكمتر أو زعفران وافسنتين وشربتش يك مثقال وبدلش در أو رام وجراحات دو چندان آن حضض ودر اسهال نيم وزن أو تربد وقدري سقمونياست وطلاى أو حافظ جثه ميت از فساد وجهة ضربه وسقطه واو رام ورفع آثار ونزلات وصداع ونمله وجمره وآكله وقروح خبيثه وبا آب كشنيز جهة باد سرخ وشرى وبا مغز تخم كدو جهة جراحت بيني وبا مورد وشراب جهة سياه كردن ودرازى موى نافع ورفع قمل ورويانيدن موى كه از كچلى ريخته باشد مجرب وغسول أو با سركه جهة سعفه وخزاز وداء الثعلب واكتحال أو مقوى نور بصر وجهة سلاق وجرب وحكه ومطبوخ أو با آب كندنا وسلج الحية جهة سقوط دانه بواسير وامراض مقعد بيعديل وزور أو مجفف زخمها والتيام دهندهء أو وجهة قروح قضيب وفرج واعضاى عصبانى بغايت نافع وبا استخوان پوسيده بالسوية رافع نواصير وآكله مجربست صيا را تمر هندى است صباوه اسم صبر است صينى عصارهء سناى مكي است كه از آن قرومه ميسازند وبجهة رفع أو رام بغايت مفيد است صحباة به فارسي ماهيانه نامند ومعمول لارو ساير مواضع است وبا نان ميخورند وطريق عمل آنست كه ما هي ريزه را با آب ونمك در ظرفى كرده چند روز بگذارند تا مفتح شود پس بر همزنند وصاف نمود استعمال كنند در دويم گرم وخشك ومجفف رطوبات معده ورافع بدبوئى دهان كه از رطوبت معده باشد وجهة فالج ودرد ورك وامراض بارده ومداومت أو در رفع بدبوئى عرق نافع ومولد خلط سود اوى وامراض آن ومحرق خون ومورث قشنگى وتعفن أخلاط ومصلحش بالخاصية زنجبيل است واستعمال سركه وترشيها ودر بعضي امزجه شيرينيها صدف با حلزون مرادف است وگويند حيوان أو مخصوص بحلزون وپوست صلب أو مخصوص صدفست وحلزون مذكور شد ومراد از مطلق صدف مرواريد است ودر سيم سرد وخشك وسوختهء أو مجفف وجالى ومسدد وحابس اسهال ونزف الدم ونفث الدم وجهة تقوية لثه ورفع زخمهاى كهنه وآكله وجلالي دندان ونفوخ أو جهة رعاف وبخور أو جهة بواسير وطلاى أو با سفيدهء تخم مرغ جهة سوختگى آتش وبا ادويهء مناسبه جهة گلف وبهق ورونق بشره واكتحال أو جهة قرحه چشم وسلاق وموى زياد نافع وضماد سوخته جف الغراب وبا سركه جهة ثاليل ودانه بواسير مجرب دانستهاند نو قدر شربتش تا يك درهم وبدلش شاخ كاو كوهى سوخته است ومهر يارس گويد كه صدفى كه هنز مرواريد أو بسته نشده باشد چون بسوزانند طلاى أو رفع خنازير مىكند وجالينوس ميكويد كه صدف هندى محرق بالخاصية رفع درد فؤاد مىكند وچون صدف را نرم سائيده با سركه بر بنا گوش طلا كنند رفع صداع دايمى نزلى كند صدف الفرفير وفر فور نيز گويند نوعي از صدف مايل بسياهى ودر عانت صلابت وبخورش مخرج مشيمه ورافع اختناق رحم واكتحال سوخته أو در غايت جلاست صدف البواسير معروف نجف