و پنج سال و اندى بر اريكهء سلطنت تكيه زده بود بيست و پنج ماه آن را در مبارزه و جنگ با برادرش امين گذراند ، و در پايان كار ، پيروزى به دست آورد . او در زمان خود در ترويج علم ، سعى و كوشش داشت و مجالس مناظره و محافل گفتگوى علمى فراوانى تشكيل داد ، و روز مخصوصى را به عنوان مباحثات فقهى در سه شنبه براى فقهاى آن روز ، ترتيب داده بود كه خود شخصا در مجالس آنان ، شركت مى جست . ( 1 ) كسانى كه كارنامه علمى اسلام را بررسى كرده اند معتقدند كه يكى از درخشانترين دوره‌هاى اسلامى ، از نظر علمى ، عصر حكومت هارون و مأمون بود ، در اين دوره ، مسلمانان دوره انتقالى را طى مى كردند و دستاوردهاى ديگران را در فلسفه و علوم ، مورد بررسى و ارزيابى قرار مى دادند و كتابهايى از يونان و هند و ايران ترجمه مى كردند و مطالب اسلامى را نيز به زبانهاى ديگر برمىگرداندند و دست به تأسيس مدارس و دانشكده‌ها و مراكز علمى و كتابخانه‌ها مى زدند . ( 2 ) از كلمات معروف مأمون است كه در سه مسألة ، جاى اغماض و عفو نيست : يكى ناموس ديگرى ، كشف راز ديگران و آن سومى ، مبارزه بر سر حكومت و سلطنت . باز مى گفت : تا توانى ، جنگ را به تأخير افكن و اگر چاره اى جز جنگ نداشتى ، پس پايان آن را در آن روز انجام بده " . باز مى گفت : سروران مردم در دنيا ، سخاوتمندان هستند و در آخرت ، انبياء و پيامبران ( 3 ) . بر اين اساس بود كه 25 ماه با برادرش " محمد امين " جنگيد و هنگامى ، آسايش پيدا كرد كه سر امين را بر دروازهء شهر مشاهده نمود . او در شهر مرو بود كه امام رضا ( عليه السلام ) با تكريم و احترام تمام ، وارد مرو گرديد . و مورد استقبال شايان توجه قرار گرفت . مأمون در جمع خواص لشكرى و كشورى اعلام نمود كه در ميان فرزندان عباس و على ( عليه السلام ) مطالعه كرده است ، شايسته تر از امام رضا ( عليه السلام ) و داناتر از او پيدا نكرده است و از

--> 1 . مسعودى ، مروج الذهب ، ج 4 ، ص 19 . 2 . در اين باره به كتاب كارنامهء علمى اسلام ، تاريخ فرهنگ اسلام تأليف " زين العابدين قربانى " و زيربناى تمدن و علوم اسلامى تأليف نگارنده از انتشارات دفتر نشر نويد اسلام مراجعه گردد . 3 . مروج الذهب ج 4 ، ص 7 .