خلوص كافى نيست در حصول خلوص . بلكه بايد جميع مراتب آن تمام فعليّت و ظهور به هم رساند ، تا صاحب آن از شوائب عالم اسفل از آن فارغ شود و نور خلوص به زواياى قلب و دلش تابيده شود و آثار انّيت بالمرّه بر طرف گردد و تواند از اين صعود ، قدم در بساط قرب أبيت عند ربّى كه سر منزل ينابيع حكمت است گذارد . و اين حاصل نمىشود مگر به حصول ملكهء خلوص و ظهور تمام فعليّت آن . و چون اقلّ آنچه تمام فعليّت و ملكه به آن مىتواند به هم رسيد از براى عالمى ، كون در آن عالم است در مدت چهل روز ، چنانچه در صدر به آن اشاره شد ، لهذا تا راهرو چهل روز در عالم خلوص سير نكند و منازل چهلگانهء آن را كه مراتب تمام فعليّت آنست تمام نكند قدم فراتر نتواند نهاد . و اما شرح عوالم مقدّمهء بر عالم خلوص ، پس مجمل آن چنانچه در صحيفهء الهيّه به آن اشاره شده بعد از عالم اسلام سه عالم است [ 45 ] الَّذين آمنوا و هاجروا و جاهدوا . . . الخ .

--> [ 45 ] - بدانكه مصنّف ( ره ) عوالم ما قبل عالم خلوص را به چهار عالم : اسلام ، ايمان ، هجرت و جهاد ، و هر يك از آنها را به سه مرتبهء ، اصغر ، اكبر و اعظم تقسيم فرموده و بنا بر اين دوازده عالم قبل از عالم خلوص معين فرموده است . و بعد از اين عالم خلوص خواهد بود ، و بايد سالك يك اربعين در عالم خلوص سير كند تا تمام استعدادات خلوص به مرحلهء فعليّت رسد . و حديث من أخلص للَّه را به سير در عوالم خلوص تفسير فرموده ، و عالم ظهور ينابيع حكمت را به بقاء بعد الفناء كه همان « بقاء به معبود » است معيّن كرده است . و براى اثبات اين منظور شواهد و ادلَّه اى ذكر فرموده بسيار جالب و دلپسند ، به طورى كه مىتوان گفت كتابى بدين اسلوب و تقسيم بندى و تعيين منازل و عوالم بىسابقه است . و ليكن چند جهت است كه بايد يادآور شد : اول : آنكه مصنّف ( ره ) بعد از آنكه عوالم را به 12 عدد تقسيم فرموده ، و عالم هجرت صغرى و جهاد اصغر را جزء آنها قرار داده است ، چون در مقام تفصيل بر مىآيد اين دو عالم را از شماره بيرون برده و جزء عالم ايمان اكبر شمرده است و براى آنكه عوالم عدد دوازده گانهء خود را كم نكنند يك عالم فتح و ظفر بعد از جهاد اكبر و يك عالم فتح و ظفر بعد از جهاد اعظم اضافه فرموده است . سرّ اين كار براى اين حقير معلوم نشد . چه اگر منظور اين بوده كه در زمان غيبت كه سالك متمكَّن از اين دو نيست عوالم را بايد طورى تنظيم نمود كه با اين زمان نيز سازگار بوده و تطبيق كند ، و لذا اجمالا لازمهء عالم ايمان اكبر را عبور از اين دو عالم بايد دانست ، اين كلام تمام نيست ، زيرا : اوّلا : خود مصنّف ( ره ) تصريح فرموده كه با عدم تمكَّن از آنها هجرت از ارباب معاصى و أبناء دنيا به باطن و ظاهر جانشين هجرت صغرى ، و امر به معروف و نهى از منكر جانشين جهاد اصغر است . و ثانيا : خود تصريح فرموده كه عوالم مانند روز و شب يكى به دنبال ديگرى است و تا متقدم بالمرّه طىّ نشود قدم در عالم بالاتر نتوان نهاد . و ثالثا : اصل هجرت صغرى و جهاد اصغر نيز در حصول كمال مدخليّت تام دارند ، و كسى كه در زمان ظهور يا غيبت اين دو را انجام نداده باشد گوئى از همهء مراتب كمال بهره مند نخواهد بود . زيرا نفس انسانى را خدا چنين آفريده كه براى تمام اقسام به فعليّت در آوردن استعدادات او لازم است كه حتّى خصوص هجرت صغرى و جهاد اصغر را بنمايد ، و الا و لو آنكه بعدا بدون اينها عوالم ديگرى را طى نمايد لكن از اين جهت ناقص خواهد بود .