و عبارت است از علم به مؤدّاى شهادتين فاصل ميان مؤمن و منافق ، چه منافق آنست كه تفاوت باشد ميان سريرت و علانيهء او . پس هرگاه خانهء دل به مشاهدهء معنى آنچه به زبان مىگويد روشن نباشد ، يعنى ايمان نباشد منافق خواهد بود ، و شناختن ديگران آن را به آثار و علامات دالَّه بر بىاعتقادى بما يتلفّظون به مىشود ، چه مقتضاى شهادتين علم به وحدانيّت معبود و صدق به كلّ ما جاء به الرّسول است و اثر آن در ظاهر ، ترك عبادت غير واحد و اطاعت كلّ ما جاء به الرّسول است . پس هر كه ديگرى را بندگى كند منافق خواهد بود ، و آن ، گاه هوى و هوس خود باشد : أفَرَأَيْتَ مَن اتَّخَذَ إِلهَه هَواه 45 : 23 ( سورهء جاثيه آيهء 23 ) و گاه ابليس : ألَمْ أعْهَدْ إِلَيْكُمْ يا بَنى آدَمَ أنْ لا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ 36 : 60 ( سورهء يس ، آيهء 60 ) ظاهر است كه اين انكار ، بر كسى نيست كه شيطان را خالق خود داند ، چه چنين مذهبى در ميان بنى آدم نشنيده‌ايم ، بلكه بر پيروان اوست . پس هرگاه متابعت شيطان كند او را معبود گرفته . و گاه انسان ديگر ، به طمع مال و جاه از آن ، و گاه درهم و دينار و غير اينها . [ 38 ]

--> [ 38 ] - مؤمن آنست كه إله را منحصر در خدا بداند قولا و فعلا و اعتقادا و سرّا و علانية زيرا كه الهى جز خدا نيست هُوَ الْحَىُّ لا إله إلا هُوَ فَادْعُوه مُخلِصينَ لَه الدّينَ 40 : 65 ( سورهء غافر آيهء 65 ) و لذا در شريعت از هر گونه اتّخاذ آلهه اى منع شده است وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّه إلها آخَرَ لا إله الا هُوَ 28 : 88 ( سورهء قصص آيهء 88 ) خواه صنم و بت غير شاعر و مدرك باشد ، چنان كه قوم موسى از او چنين الهى طلب نمودند قالوا يا مُوسىَ اجْعَلْ لَنا إلها كَما لَهُمْ آلِهَةٌ 7 : 138 ( سورهء اعراف آيهء 138 ) و خواه ابليس باشد ، و خواه هواى نفس ، كه جند ابليس و آلت دست اوست ، و خواه انسان ديگرى باشد به طمع مال يا جاه از او ، و يا خوف از او چنان كه فرعون خود را چنين الهى مىدانست و موسى را به عبوديّت خود دعوت نمود قالَ لَئِنِ اتَّخَذْتَ إلها غَيْرى لاجْعَلَنَّكَ مِنَ الْمَسْجونينَ 26 : 29 ( سورهء شعراء آيهء 29 ) . و يا به طمع بهشت و وصول به مقامات يا غفران باشد چنان كه نصارى هستند اتَّخَذوا أَحبارَهُمْ وَرُهْبانَهُمْ أَرْبابا مِنْ دُونِ اللَّه وَالْمَسيحَ بْنَ مَرْيَمَ 9 : 31 ( سورهء توبه آيهء 31 ) . و خواه اموال و اولاد باشد چنان كه فرمايد يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَلا أوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّه 63 : 9 ( سورهء منافقون آيهء 9 ) زيرا كه هر چه انسان را از خدا ملهى شود ، إله انسان خواهد بود ، خواه زن باشد يا شكم باشد . چنان كه حضرت رسول صلَّى اللَّه عليه و آله و سلَّم در وصاياى خود به ابن مسعود فرمودند در اوصاف مردم آخر الزّمان كه : محاريبهم نساؤهم و آلهتهم بطونهم ( مكارم الاخلاق طبرسى ص 249 ) .