رساله هاى عمليه بر دو نوعند ، بعضي به نحو سؤال وجواب نيستند . اين سبك أخيرا در زمان مرحوم آيت إله بروجردي ( قده ) به شكل توضيح المسائل به زبان فارسي تنظيم شد كه پس از ايشان از همان متن استفاده گرديد . نوع ديگرى از رساله هاى عمليه مجموعه اى از پرسش وپاسخ هائى است كه به منظور بهره بردارى عامه مردم تنظيم مىشده است . اين مجموعه ها خود دو نوعند . بعضي بدين گونه اند كه سئوالات را حوادث واقعه تشكيل نمىدهد بلكه صرفا فرضى است ونويسنده با تفريع فروع وتشقيق شقوق حالات مختلفي را فرض كرده وپاسخ آن را تنظيم نموده است . قبل از تدوين رساله توضيح المسائل أغلب رساله هاى عمليه به همين گونه بود . ودسته دوم مجموعه سؤال ها ، قضايائى است كه براي مردم عامي روى داده وحتى حكم شرعي آن را در مجموعه هاى فقهى در دسترس نيافته اند ولذا بنا به دستور امام ( ع ) در توقيع رفيع " واما الحوادث الواقعة فارجعوا فيها إلى رواة أحاديثنا 1 " شيوه چنين بوده است كه به فقيهان مراجعه واستفتا مىنموده اند . از اين مجموعه ها به عربى آثار بسيار زيادى به جاى مانده است . جواهر الفقه قاضى ابن براج ومسائل طرابلسيه ومسائل رسيه سيد مرتضى وقبل از ايشان از مرحوم صدوق كتاب " المسائل الواردة عليه من قزوين " وكتاب " جوابات مسائل وردت عليه من مصر " و " جوابات مسائل وردت عليه من بصره " و " جوابات مسائل وردت عليه من كوفه " از اين نمونه است 2 به زبان پارسى نيز به مجموعه هاى نفيسى بر خورد مىكنيم كه ديرينه ترين آنها مجموعه اى است كه از قطب راوندى ( ف . قم / 573 ه‍ ق ) به يادگار مانده ودر فرهنگ إيران زمين شماره 3 از صفحه 263 تا 266 به چاپ رسيده است كه براي زبان پارسى سند ارزشمندى است . از مجلسي دوم دو مجموعه به يادگار مانده كه يكى پاسخ هاى اوست به پرسش هاى خراسانيان كه توسط سيد حامد بن سيد محمد بدلاء حسينى مشهدي گردآورى گرديده ودومى پاسخ ها وپرسش هائى است كه محمد بن أحمد حسينى لاهيجانى آنها را از روى نوشته أو در 1103 تا 1130 گرد آورده وبدان نام " نظم اللثالى " داده وآن را به نام شاه سليمان صفوى ساخته است 3 . از وحيد بهبهانى پاسخ نامه هائى در جواب سئوالاتى كه

--> 1 . حر عاملي ، وسائل الشيعة ، 20 جلدي ، ج 18 ، ص 101 . 2 . خوئى ، معجم رجال الحديث ، ج 16 ص 318 . 3 . الذريعة ، ج 12 ، ص 242 وج 24 ، ص 225 .