- و هو السماء - و سفل و هو الأرض : « إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ » ، أو يظهر هو بها . و اينجا سرّى است بزرگ ، از آن كه موسى - عليه السّلام - جواب داد آن كس را كه سؤال كرد از حد جامع مر جميع ذاتيات رب را به فعل او كه آن ربوبيت است مر سماوات و ارض را ، يا مراد به فعل مفعول باشد كه آن سماوات و ارض است . پس اضافت رب را به آن چه ظاهر مىشود رب به واسطهء او يا به آن چه ظاهر مىشود در وى از صور عالم ، حد ذاتى داشت . پس گوئيا در جواب قول سايل كه « ما رَبُّ الْعالَمِينَ ) * « 88 » » است گفت : آن كه ظاهر مىشود در وى صور عالمين از علو كه آن سماء « 89 » است و از سفل كه آن ارض است اگر شما از اهل ايقان و ارباب كشف و عيان باشيد . يا گوئيا در جواب « ما رَبُّ الْعالَمِينَ ) * « 90 » » مىگويد ، آنست كه ظاهر مىشود به صور عالمين ، يا اين سرّ كبير مبنى از فحاوى مطاوى غوامض اسرار اين رباعى باشد . شعر : [ 314 - پ ] اى ذات تو اندر پس هر ذات نهان خود نيست بجز ذات تو در هر دو جهان يك روى تو ماييم و توئى روى دگر آن روى در اين نموده اين روى در آن فلما قال فرعون لأصحابه « إِنَّه لَمَجْنُونٌ » كما قلنا في معنى كونه مجنونا . چون فرعون اصحاب خود را گفت كه موسى مجنون است . يعنى غير عالم است به آن چه از او پرسيدم . ذلك : فقال « رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ » فجاء بما يظهر و يستر ، و هو الظاهر و الباطن ، زاد موسى في البيان ليعلم فرعون رتبته في العلم الإلهي لعلمه بأن فرعون يعلم و مما بينهما و هو قوله « بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » . « إِنْ كُنْتُمْ تَعْقِلُونَ » : اى إن كنتم أصحاب تقييد ، فإن العقل يقيد . يعنى : زيادة كرد موسى در بيان با فرعون رتبت او را در علم الهى چه « 91 » موسى - عليه السّلام - مىدانست كه فرعون سرّ اين جواب را مىداند ، لا جرم گفت : « ربّ العالمين رب مشرق است و رب مغرب » پس ذكر كرد آن چه را از براى ظهور است و آن چه را از براى بطون است ، تا إيماء كند بر آن كه ظاهر و باطن اوست . چنان كه حق از

--> « 88 » س 26 ى 23 . « 89 » پا : آسمان . « 90 » س 26 ى 23 . « 91 » قا : چه + داند .