5 - ويژگيهاى شرح خواجه محمد پارسا بر كتاب فصوص الحكم ( * ) در مسير فرهنگ اسلامى به جرئت مىتوان ادعا كرد ، كه كمتر كتابى ( غير از كتب خاص مذهبى ) به اندازهء كتاب فصوص الحكم ابن عربى مورد استقبال پژوهندگان معارف اسلامى قرار گرفته است . شروحى كه بر اين كتاب از زمان حيات مؤلف تا زمان حاضر نوشته شده ، خود گوياى اين امر است « 75 » و نيز كمتر كتابى به اين حد مورد اعتراض و رد و تكفير علماى قوم قرار گرفته است . اين دو امر بيان كنندهء نفوذ و اعتبار اين كتاب در افكار عرفانى و كلامي قوم است و اگر به نفوذ اين عقايد در أدب فارسى و عربى و ساير زمينه‌هاى انديشه توجه شود ، خود بحث مفصل و جالبى خواهد بود ، كه از حدود اين بحث خارج است « 76 » . در بين شروح متعدد كتاب فصوص الحكم ، اعتبار چند شرح به حدى است كه ساليان سال در حوزه‌هاى علمى از آن شروح به مثابه كتب شناختهء حلقه‌هاى درسى استفاده شده است ، و هنوز نيز اين اعتبار را حفظ كرده‌اند ، و بر اين شروح حواشى و شروحى دوباره و مكرر نوشته شده است . تدريس پاره اى از كتب از جمله كتاب فصوص الحكم در حوزه‌هاى علمى از اعتبار و امتياز كلى برخوردار بوده است ، و مدرسين اين كتابها در سلسله استاد و شاگردى داراى شجرهء طيبه اى بوده‌اند ، كه بازگو كردن اين رشته سر دراز دارد « 77 » .

--> ( * ) شرح احوال و آثار خواجه محمد پارسا علاوه بر كتب تراجم و احوال در مقدمهء قدسيه چاپ تهران احمد طاهرى عراقى و راولپندى ( چاپ ملك محمد اقبال ) و در مقاله محمد اختر چيمه آمده است . « 75 » براى آگاهى از برخى از شروحى كه بر فصوص الحكم نوشته شده است ، رك : حيدر آملى ، مقدمهء نص النصوص ( مقالهء عثمان يحيى ) . اين مقاله شامل تمام شروح فارسى و تركى و عربى نيست و عثمان يحيى از كتابخانه‌هاى ايران و هند و پاكستان ، استفاده نكرده است . « 76 » شيخ الإسلامي ، « تصوير انسان كامل در فصوص و مثنوى » ( مقالهء تحقيقي ) ، مجلهء دانشكدهء أدبيات تهران ، شماره 91 - 92 . « 77 » براى نمونه در اين زمينه رجوع شود به : منوچهر صدوقى ( سها ) ، تاريخ حكما و عرفاء متاخرين صدر المتألهين ، چاپ انجمن فلسفه ( تهران 1359 ) . ( اين سلسله‌ها در كتب طبقات و نيز رجال فرق گوناگون يكى از اهم مسائل در درك مفاهيم عقلى و نقلى آن فرقه است ) .