مركب نه عالم به علم اليقين ، زيرا كه مبنى است بر اينكه مدعى آن دعوى مىكند علمي را كه داعى ، است به مجراى دعات الله ، نه علم عقلي كه با لذات خلاف آن ممكن نباشد ، والا حكايت رد شمس ( 1 ) بر يوشع ( العياذ بالله ) بىاصل خواهد بود وآيات قرآني را كه فرموده‌اند " قل أرأيتم ان جعل الله عليكم الليل سرمدا إلى يوم القيامة من إله غير الله يأتيكم بضياء أفلا تسمعون - قل أرأيتم ان جعل الله عليكم النهار سرمدا إلى يوم القيامة من اله غير الله يأتيكم بليل تسكنون فيه أفلا تبصرون " تعليق محال خواهد بود ولغو ( 2 ) وعبث . پس هرگاه ممكن باشد كه فلك أعظم از حركت بيفتد وساكن شود چگونه از طريقه مستمره حركات أفلاك وقرب وبعد شمس به قمر علم يقيني حاصل مىشود به وجود هلال فوق الأفق در شب ابر ، پس چون علم حاصل نمىشود واين معنى بيش از ظن افاده نمىكند ، أهل بيت اعتبار آن نكرده‌اند ، هر چند ظن غالب باشد ونزديك به علم باشد . وآن ، اين جهت است كه در اخبار منع از آن ظن شده ولزوم اعتبار يقين وما يقوم مقامه شرعا شده ، نه اينكه با وجودي كه علم اليقين حاصل شود به آن عمل نتوان كرد . 391 مكرر - سؤال : قضاى روزه ماه مبارك رمضان را افطار مىتوان كرد يا نه ؟ وحكم نذر چه چيز است ؟

--> 1 : وبعبارت ديگر : اگر أو مدعى است كه علمي برايش حاصل شده از سنخ همان علمي كه شارع مىخواهد . در اين صورت از كجا مىداند كه در پشت مانع غيمى تغييرى در جريان شب وروز حادث نشده مانند حادثه زمان يوشع وغيره . واگر مدعى علمي است از سنخ ديگر پس چنين علمي شرعا حجيت ندارد . 2 : أولا : ماجراى " رد شمس " بر يوشع با هيچ حديث موثقى از طريق أهل بيت ( ع ) تأييد نشده مگر به صورت يك جمله در ضمن دعا . به هر حال در هر مورد كه سخن از رد شمس آمده تصريح شده بر اينكه اين حادثه پس از چند لحظه تمام شده وشمس به حالت اصلى خود برگشته است . ثانيا : درست است كه پيام دو آية مزبور تعليق به محال نيست ولى آيات زيادى از قرآن وعقيدة اجماعى است دال بر اين كه نظام حاضر جهان مطابق حكمت الهى است وخداوند بر خلاف حكمتش عمل نخواهد كرد تا روز " دكت الأرض " . وبقيه فرمايش محقق قمى به هيئت بطلميوس مربوط است . وخود ميرزا در " علم أصول " نه تنها علم را مطلقا حجت مىداند بل ظن خاص ، بل ظن مطلق را نيز حجت مىداند وقاعده " صم للروية وافطر للروية " در وقتي است كه ممكن باشد ودر صورت ممانعت غيم ، علم مطلقا حجت است الا قطع قطاع .