الميرزا القمي
17
جامع الشتات ( فارسي )
مقايسه با كتابهاى ديگر كلاسيك فقهى از يك أسلوب خاص وحالت " مفردات " برخوردار است ، لذا بدين نام موسوم گشته است . 2 : نظر به اينكه مرحوم ميرزا در اين كتاب گاهى به زبان فارسي وگاهى به زبان عربى به نگارش پرداخته است ونيز گاهى از موضوع ومسائل فقهى خارج شده ومستقيما وارد مسائل أصول شده است ، بنابر اين بهتر دانسته كه نام كتاب را جامع الشتات بگذارد . با اين كه هر دو سخن بالا در مورد اين كتاب صحت دارد ليكن اين گونه خصوصيتها عامل تفرقه محتواى كتاب نگشته ونيست . بل حقيقت مسألة چيز ديگر است . نام اصلى اين كتاب " السؤال والجواب " بوده وعلت وجودي وساختار ومحتوايش نيز چنين بوده است . خود محقق قمى غير از اين ، نام ديگرى براي كتاب انتخاب نكرده است زيرا مجموعهاى از علوم متعدد بود . پس از وفات ميرزا ، يكى از شاگردانش - كه نامش براي ما معلوم نيست - مجلدات يا دفترهاى سه گانه را ( كه مكمل يكديگر بودهاند ) تلفيق نموده وكتاب " الرد على الصوفية " را نيز به آخر آن افزوده ونام اين مجموعه را جامع الشتات گذاشته است . منشأ مجلدات سه گانه " السؤال والجواب " پرسشهاى كتبي مردم بوده كه مشكلات شرعي روزمرهشان را مىنوشتند ( معمولا توسط روحانيان مناطق وشهرستانها تدوين مىگشته ) وپاسخ كتبي از ميرزا مىخواستند . از سؤالها وجوابها نسخهاى در دفتر كار ميرزا نگهدارى مىشد پس از آن كه تعداد آنها در أبواب مختلف فقه به نصاب يك كتاب مىرسيد در اختيار نسخهبرداران قرار مىگرفت ومنتشر مىگشت . اين برنامه سه بار تكرار شده است . خود ميرزا در مواردى سؤال كننده را به كتاب " سؤال وجواب دوم " ارجاع مىدهد كه بيانگر تعداد سه دفتر بودن را مىرساند . گويا در ابتدأ كه مجموعه جامع الشتات تكوين مىيابد كتاب " أصول پنجگانه " نيز در أول آن گذاشته مىشود كه دست اندركاران چاپ سنگى آن را از أول اين كتاب برداشتهاند . امتيازات اين كتاب : جامع الشتات رجحانهايى بر كتابهاى ديگر دارد . طورى كه از ديدگاههاى ديگر مرجوحيتهايى نيز دارد وهر كتابي اينچنين است . ولى رجحانها وامتيازات اين كتاب را مىتوان در رديفهاى زير آورد :