حدقه درست به جهت مرئى طلب رؤيت او را ، و آيد به معنى فكر و انديشه ، و آيد به معنى انتظار ، و آيد به معنى مقابله ، و آيد به معنى رحمت ، و از اين وجوه هيچ رؤيت نيست ، و انّما تقليب حدقه است كه مشتبه است بر ايشان براى آن كه در رائى به حاسّت سبب رؤيت هست . و دليل بر آن كه « نظر » به معنى رؤيت نيامده است آن است كه : عرب اثبات نظر كنند و نفى رؤيت ، آن جا كه گويند : نظرت [ 22 - پ ] الى الهلال فلم أره ، به ما نگريدم ( 1 ) نديدم . و اگر نظر به معنى رؤيت بودى اين كلام متناقض بودى ، به منزلهء آن بودى كه گفتى : رأيت الهلال و لم أره ، و اين باطل است . دليل ديگر آن است كه : رؤيت بغايت نظر كنند ، گويند : ما زلت انظر اليه حتّى رأيته ، همى نگريدم تا آنگه كه بديدم ، و چيز ( 2 ) را بغايت نفس خود نكنند و نگويند : ما زلت أراه حتّى رأيته ، و اگر نظر رؤيت بودى اين كلام مستقيم نبودى ( 3 ) . دليل ديگر بر اين آن است كه : نظر متنوّع شود و رؤيت متنوّع نشود ، بل بر يك حدّ باشد ، تعلَّق دارد بهرى على ما هو به ، تقول العرب : نظرت إليه نظر راض ، و نظر غضبان ، و نظر شزرا ، و نظر بمؤخّر عينه ( 4 ) ، و قد أحدّ إليه النظَّر ، قال الشاعر ( 5 ) : نظروا اليك بأعين محمرّة نظر التّيوس إلى شفار الجازر و قال آخر ( 6 ) : يخبّرنى العينان ما القلب كاتم ( 7 ) و لا جنّ ( 8 ) بالبغضاء و النظر الشزر و نگويند : رأيته و رؤية راض و رؤية غضبان .

--> ( 1 ) . كا ، آد ، گا : نگريستم . ( 2 ) . آج ، گا : خير ، كا : حيرت . ( 3 ) . اساس ، آج : بودى ، با توجّه به كا و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد . ( 4 ) . كا : نظرا . ( 5 ) . كا : عينيه . ( 6 ) . آج شعر . ( 7 ) . كا : كاتب . ( 8 ) . آج ، كا ، گا : و لا حبّ ، تبيان : و لا حن .