* ( وَحَمَلَهَا الإِنْسانُ إِنَّه كانَ ظَلُوماً جَهُولًا ) * . بعضى دگر گفتند : اين امانت دلايل و عجايب صنع اوست - جلّ جلاله - كه بر مكلَّفان عرض كرد و آن را امانت نام نهاد براى عظم موقعش را ، و قوله : و حملها الإنسان . بعضى مفسّران گفتند : معنى حمل خيانت است ، حملها ، اى خانها . و بر اين قول تأويل آن باشد كه حمل وزرها و آثامها ، كقوله تعالى : وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَأَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ ( 1 ) . . . امّا در معنى عرض امانت بر آسمانها و زمينها و كوهها به آن كه ايشان جماداند و حيات و عقل ندارند و چيزى ندانند و صلاحيّت دانستن ندارند ، دو قول گفتند : يكى آن كه اهل آسمان را و زمين و كوه خواست ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه . كقوله : وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ ( 2 ) . . . و قول ديگر آن كه : اين عبادت است و كنايه از عظم شأن امانت و وجوب رعايت او و نگاهداشت حرمت او ، و معنى آن كه : آسمان با رفعت و زمين با سعت و كوه با صلابت اگر عاقل بودندى و امانت بر ايشان عرض كردندى ، بترسيدندى از آن و قبول نيارستندى كردن ، و آدمى از آن جا كه ظلوم و جهول است و قدر او ندانست بر گرفت ، و آنگه وفا نكرد به دو . و مانند اين در معنى قوله تعالى : لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَه خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّه ( 3 ) . . . و معنى آن كه : لو انزلنا هذا القرآن على جبل ، و كان ممّن يسمع و يعقل ، لرأيته كذلك . و اين معنى در كلام عرب و اشعار ايشان بسيار است . يقول العرب : هذا كلام لو لقى الصّخر لقلقله و الشّعر لحلقه ، و يقول ( 4 ) : هذا كلام ( 5 ) لا يحمله الجبال الرّاسيات ، و كلام بعض الحكماء : سل الأرض من شقّ انهارك و غرس اشجارك و جنى ثمارك فان لم تجبك ( 6 ) حوارا اجابتك اعتبارا . و مثله قوله : تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْه وَتَنْشَقُّ الأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا ( 7 ) . و قال جرير : ( 8 ) لمّا اتى خبر الزّبير تواضعت سور ( 9 ) المدينة و الجبال الخشّع

--> ( 1 ) - سورهء عنكبوت ( 29 ) آيهء 13 . ( 2 ) - سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 82 . ( 3 ) - سورهء حشر ( 59 ) آيهء 21 . ( 4 ) - دا ، آج ، لب : يقولون . ( 5 ) - آج ، لب : هذا الكلام . ( 6 ) - اساس : كان لم يجبك ، به قياس با نسخهء دا ، تصحيح شد . ( 7 ) - سوره مريم ( 19 ) آيهء 90 . ( 8 ) - آج ، لب ، افزوده : شعر . ( 9 ) - آج ، لب : سورهء .