* ( وَلَوْ شِئْنا لآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها ) * ، گفت : اگر ما خواستمانى هر نفسى را هدى بدادمانى ( 1 ) ، يعنى اگر ما خواستمانى ارادت جبر و اكراه هر كسى را قهر كردمانى ، و الجاء بر ايمان و افعالى كردمانى ( 2 ) با او كه عند آن ملجأ شدى به ايمان ، و لكن مصلحت در تكليف خلاف اين اقتضا مىكند ، چه مكلَّف بايد تا ايمان به اختيار خود آرد تا مستحقّ مدح و ثواب باشد بر آن و بر ترك كفر ، چه اگر ما او را الجاء كنيم بر آن ، او را بر آن ثوابى نباشد . و معنى آيت اخبار است از قدرت او - جلّ جلاله - بر اين ، و آن كه اين متعذّر نيست بر او ( 3 ) ، چون نمىكند نه از جهت تعذّر نمىكند . * ( وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي ) * ، و لكن قول از من سابق ( 4 ) شده است و واجب كه دوزخ پر كنيم از آدميان و جنّيان ، و هو قوله ( 5 ) : لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ ( 6 ) . و تقدّم اين قول براى اين بود كه او عالم بود به استحقاق ايشان عذاب را علَّت اين است نه سبق قول . * ( فَذُوقُوا ) * ، اى ثمّ يقال لاهل النّار : « ذوقوا » ، پس گوييم اهل دوزخ را ( 7 ) بچشى . * ( بِما نَسِيتُمْ ) * ، [ اى ] ( 8 ) ، بما تركتم ، به آنچه رها كردى فرمان خداى و فراموش كردى جزاى خداى تعالى . و بيان « لقاء » كرده‌ايم در مواضعى ( 9 ) ، و « هذا » اشارت است به روز . * ( إِنَّا نَسِيناكُمْ ) * ، ما فراموش كرديم شما را در دوزخ ، يعنى رها كرديم شما را تا از جملهء فراموشان شدى . و نسيان را كه مضاف است با خداى تعالى چند تأويل باشد : يكى ترك ، كه نسيان در كلام عرب ترك باشد . و دوم ، آن كه با ايشان معاملهء فراموشان كند از طول عذاب ، چنان كه يكى از ما گويد : فلان در زندان فراموشان است چون او را مخلَّد در زندان كرده باشند .

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز كا : بداديمى . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : كرديمى . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها و . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : سبق . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها لإبليس . ( 6 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 85 . ( 7 ) . مش كه . ( 8 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : بجز كا مواضع .