ما او را ( 1 ) از سر احتياج ، دگر آن كه : ذكر او ما را دايم باشد و ذكر ما او را در احيان و اوقات . [ دگر آن كه ] ( 2 ) : ذكر ما او را براى جرّ منفعت باشد و دفع مضرّت ، و ذكر او ما را از سر فضل و كرم باشد . ذو النّون مصرى گفت : براى آن كه ذكر او ما را ( 3 ) مقدّم است بر ذكر ما او را ، تا او ما را ياد نكرد ، ما او را ياد نكرديم . ذكر او ما را بىسابقه است ، و ذكر ما او را به مقدّمهء لطف و توفيق اوست . ابو بكر ورّاق گفت : براى آن كه ذكر ما او را مشوب است ، و ذكر او ما را خالص . ابو درداء و قتاده و ابن زيد گفتند : معنى آن است كه ذكر اللَّه اكبر و افضل من كلّ شىء ، ذكر خداى مهتر و بهتر است از همه چيز . عبد اللَّه مسعود روايت كرد كه ( 4 ) رسول - عليه السّلام - گفت در آيت : ذكر خداى نكوتر و فاضلتر است به همه حال ، و ذكر خداى كه بنده كند آن است كه : او ياد دارد خداى را عند محرّمات تا اجتناب كند ، و عند محلَّلات تا استحلال كند . معاذ جبل گفت : با رسول در بعضى راهها مىرفتم ، مرا گفت : يا معاذ ! اين السّابقون ؟ گفتم : يا رسول اللَّه ! ايشان از پيش رفتند و ما باز مانديم . گفت : يا معاذ ! كجااند آن سابقان ( 5 ) كه ايشان به ذكر خداى تعالى حريص بودند ؟ آنگه گفت : هر كس كه ( 6 ) خواهد كه در مرغزارهاى بهشت چرا كند ، بايد تا ذكر خداى بسيار كند . معاذ جبل گفت : هيچ چيز نيست كه بنده ( 7 ) را از عذاب برهاند بهتر از ذكر خداى . گفتند : و لا الجهاد في سبيل اللَّه ، و نه جهاد در سبيل خداى ؟ گفت : و نه جهاد در سبيل خداى ، قال اللَّه تعالى : * ( وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ ) * . ابو درداء گفت : خبر دهم شما را به بهترين عملهاى شما ، و دوست ( 8 ) ترين بنزديك خداى تعالى ، و تمامتر در درجات ، و بهتر از جهاد در سبيل خداى ، و با

--> ( 1 ) . آج ، لب ، كا : ذكر ما او را . ( 2 ) . آط : ندارد ، از آب افزوده شد . ( 3 ) . كا : ذكر ما او را . ( 4 ) . آج ، لب : از . ( 5 ) . آج ، لب : سابقون . ( 6 ) . كا او . ( 7 ) . آز : بنده‌اى . ( 8 ) . كا : دوستر .