ارواح است ، يعنى آنگه [ كه ] ( 1 ) روحها در كالبدها دمند تا زنده شود ، يعنى روز قيامت . * ( فَجَمَعْناهُمْ جَمْعاً ) * ، و ما ايشان را جمع كنيم جمع كردنى . * ( وَعَرَضْنا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكافِرِينَ عَرْضاً ) * ، و دوزخ عرضه كنيم آن روز بر كافران عرضه كردنى ( 2 ) . * ( الَّذِينَ ) * ، آن كافرانى كه چشمهاى ايشان در غطا و پوشش باشد از ذكر من و توحيد و آيات من ، يعنى غافل بوده باشد از نظر كردن در ره معرفت من . و گفتند : مراد به ذكر ، توحيد است ، و گفتند : قرآن است تا از جهل و بى علمى به مثابت كسى باشند كه بر چشم او پوششى باشد . * ( وَكانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً ) * ، و به مثابت كسى باشند كه چيزى نتواند شنيدن ، و مثله قوله تعالى : خَتَمَ اللَّه عَلى قُلُوبِهِمْ ( 3 ) - الاية ، و گفتند : معنى آن است كه شنيدن كلام من برايشان گران آيد ، چنان كه بيان كرديم في قوله : . . . إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْراً ( 4 ) . و بلخى گفت : روا بود كه معنى آن باشد كه اختيار شنيدن نكنند ، چنان كه گفت : هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ ( 5 ) . . . اى هل يفعل ، خداى تو تواند ( 6 ) تا خوانى بفرستد ، يعنى اختيار كند ، همچنين در اين آيت * ( وَكانُوا لا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعاً ) * ، معنى آن است كه : بنه شنوند و گوش با آن نكنند نه نفى قدرت است . قوله تعالى : * ( أَ فَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي مِنْ دُونِي أَوْلِياءَ ) * ، حق تعالى گفت : كافران مىپندارند كه بندگان مرا بدون من اوليا و انصار گيرند ؟ يا ايشان ( 7 ) از من حمايت كنند و از عقاب من با پناه گيرند ، اين بد گمانى است كه ايشان برده‌اند چه اين نباشد هرگز . و اعشى خواند الَّا النّفار » : أ فحسب الَّذين كفّروا ، به سكون « سين » و رفع « با » ، و اين قراءت امير المؤمنين على است ، و معنى

--> ( 1 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : عرض كردنى . ( 3 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 7 . ( 4 ) . سورهء كهف ( 18 ) آيهء 68 و 75 . ( 5 ) . سورهء مائده ( 5 ) آيهء 112 . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : خداى تواند . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها را . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : الَّا الديار .