ايمان نيارند ايشان را عذاب كنى و بكشى ، * ( وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْناً ) * ، و اگر ايمان آرند در ايشان طريقهء نيكو و سيرتى ( 1 ) نيكو گيرى و ايشان را اكرام كنى . * ( قالَ ) * ، [ گفت ] ( 2 ) يعنى ذو القرنين : امّا آن كس كه كافر باشد و ظلم كند ، او را عذاب كنم ( 3 ) ، آنگه او را با خداى برند و خداى او را در دوزخ عذابى منكر كند ( 4 ) ، و امّا آن كه ايمان آرد * ( فَلَه جَزاءً الْحُسْنى ) * ، او را جزا و مكافات نيكوتر باشد . كوفيان خواندند ( 5 ) : فله جزاء الحسنى به نصب و تنوين على تقدير فله الحسنى جزاء على عمله ، آنگه نصب او بر مفعول له باشد يا بر مصدر از فعلى محذوف ، اى فله الحسنى يجزى به جزاء ، و باقى قرّاء خواندند : جزاء الحسنى ، به رفع و اضافت . آنگه آن را دو وجه باشد ، يكى آن كه : مراد به حسنى [ اعمال صالحه باشد ، اى فله جزاء الأعمال الصّالحة . و وجه ديگر آن كه : مراد به حسنى ] ( 6 ) بهشت باشد ، اى فله جزاء الدَّار الحسنى ، او را جزاى بهشت باشد . و اضافت جزا با بهشت چنان بود كه : . . . وَلَدارُ الآخِرَةِ . . . ( 7 ) ، . . . وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ ( 8 ) . * ( وَسَنَقُولُ لَه مِنْ أَمْرِنا يُسْراً ) * ، يعنى با او سخن نكو و آواز نرم در كلام ( 9 ) به رفق گوييم . مجاهد گفت : * ( يُسْراً ) * ، اى معروفا . * ( ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَباً ) * ، آنگه متابعت منازل و طريق كرد ، يعنى ساز رفتن . * ( حَتَّى إِذا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ ) * ، تا به آن جا رسيد كه آفتاب مىبرآمد ، آفتاب را يافت كه مىبرآمد بر ( 10 ) قومى كه ميان ايشان و آفتاب حجابى و پوششى نبود . قتاده گفت : براى آن چنان بود كه ايشان بر زمينى بودند كه بر آن زمين بنا بنه ايستادى ( 11 ) . و ايشان را مسكنهايى بود ( 12 ) كه در زير زمين كرده بودند . چون آفتاب برخواستى آمدن ، به آن سنبها ( 13 ) فرو شدندى تا آفتاب بگرديدى از ايشان ، آنگه برون آمدندى و طلب

--> ( 1 ) . آب ، آز ، مش : سيرت . ( 6 - 2 ) . اساس : ظاهرا افتاده است ، به قياس با آط و اتّفاق همهء نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : عذاب كنيم . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : عذاب كند عذابى منكر . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : گفتند . ( 7 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 30 . ( 8 ) . سورهء بيّنه ( 98 ) آيهء 5 . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : و كلام . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها : و . ( 11 ) . بنه ايستادى / بنايستادى . ( 12 ) . همهء نسخه بدلها : را مسكن در سرايهايى بود . ( 13 ) . آج ، لب : سرايها .