است از شرع ابراهيم كه موافق شرع رسول ماست . و متابعت بر توسّع و مجاز باشد ، چه رسول ما - صلَّى اللَّه عليه و آله - متعبّد نبود به شرع هيچ پيغامبر . و قوله : * ( مِلَّةَ أَبِيكُمْ ) * ( 1 ) ، دو وجه است آن را ، يكى آن كه : خطاب با قريش است و ابراهيم - عله السّلام - پدر ايشان بود . و اگر گويند : خطاب با عرب است هم روا باشد ، چه عرب از فرزندان اسماعيلاند . و وجهى ديگر آن كه : خطاب با جملهء امّت است ، و معنى آن كه : ابراهيم شما را چون پدر است از آن جا كه حرمت او بر شما چون حرمت پدر است بر فرزند ، كقوله تعالى : . . . وَأَزْواجُه أُمَّهاتُهُمْ ( 2 ) . * ( هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ ) * ( 3 ) ، او نام نهاد شما را مسلمان . در اين ضمير دو قول گفتند ، يكى آن كه : كنايت است از نام خداى تعالى ، يعنى خداى نام نهاد شما را مسلمان . [ و ابن زيد گفت : كنايت است از ابراهيم ، گفت : ابراهيم نام نهاد شما را مسلمان ] ( 4 ) ، يعنى قوله تعالى : * ( وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ . ) * من قبل ( 5 ) ، اى ( 6 ) من قبل هذا الزّمان . * ( وَفِي هذا ) * ، در اين ضمير نيز خلاف كردند ، بعضى گفتند : راجع است با قرآن ، يعنى و نيز در اين كتاب - قرآن - او نام نهاد شما را ، و [ بر ] ( 7 ) اين قول « هو » كنايت باشد از نام خداى . و قولى ديگر آن است كه : * ( وَفِي هذا ) * ، اى في هذا الاوان ، يعنى پيش از اين و در اين روزگار ، چه او جملهء امّت محمّد را مسلمان خواند . * ( لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ ) * ، تا رسول - عليه السّلام - گواه باشد بر شما و گواهى دهد بر طاعت مطيعان و عصيان عاصيان ، و شما گواه باشى بر مردمان از امّت سلف ، و مثله قوله : وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ ( 8 ) . آنگه امر كرد مكلَّفان را به اقامت نماز و دادن زكات ( 9 ) : * ( فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ ) * ، نماز به پاى دارى و زكات مال بدهى . * ( وَاعْتَصِمُوا بِاللَّه ) * ، و دست به خداى زنى و ( 10 ) استوار باشى .

--> ( 1 ) . آج ، لب در او . ( 2 ) . سورهء احزاب ( 33 ) آيهء 6 . ( 3 ) . آط ، آب ، آز ، مش من قبل . ( 4 ) . اساس : افتادگى به نظر مىرسد ، به قياس با نسخهء آط ، و اتّفاق نسخه بدلها ، افزوده شد . ( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 128 . ( 6 ) . آج ، لب و . ( 7 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد . ( 8 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 143 . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها گفت . ( 10 ) . همهء نسخه بدلها به دو .