اين خبرى است كه روايت مىكنى يا تو فرو ( 1 ) مىبافى ؟ و « نسخ » ازالت باشد ، و شرح آن ( 2 ) گفته‌ايم . * ( وَاللَّه عَلِيمٌ حَكِيمٌ ) * ، و خداى - جلّ جلاله - عالم است به افعال و اقوال ايشان ، و محكم كار است آنچه كند بر وجه احكام و اتّساق كند به حسب مصلحت . آنگه بيان كرد غرض او در تمكين شيطان از القا بر وجه وسوسه و ازالت او آن را ، گفت : * ( لِيَجْعَلَ ما يُلْقِي الشَّيْطانُ فِتْنَةً لِلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ ) * ( 3 ) ، تا كند آنچه شيطان القا كرده بود فتنه و امتحانى و تشديدى تكليف را براى آنان كه در دل بيمارى و نفاق دارند ، و آنان كه به كفر سخت دل باشند . يعنى اين براى آن كرديم تا تكليف سخت شود بر منافقان و كافران ، و خداى را بود كه يك بار تكليف سخت كند و يك بار سهل ، چه غرض از تكليف تعريض ( 4 ) منزلت ثواب است ، و هر چه سختتر بود ثواب در او بيشتر باشد . و وجهى ديگر گفتند در معنى آيت ، و آن آن است كه : جعل ، به معنى حكم و تسميه باشد ، كقولهم : جعلت حسني قبيحا ، و كقوله : وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً ( 5 ) ، و معنى آن كه : خداى تعالى منسوخ كند آن را كه شيطان القا كرده باشد براى فتنه ، چنان كه فتنه را حواله به شيطان بود ( 6 ) ، و المعنى : ليجعل اى ليحكم و يسمّى ما القاه الشّيطان فتنة و امتحانا للمنافقين و الكافرين ( 7 ) ، و اين وجهى نكو باشد . و وجهى دگر گفتند ، و آن ، آن است كه : در آيت حذفى است ، و المعنى ليجعل نسخ ما يلقى الشّيطان فتنة للَّذين في قلوبهم ( 8 ) ، على حذف المضاف و اقامة المضاف اليه مقامه ، يعنى تا ( 9 ) نسخ آنچه شيطان فگنده باشد فتنه‌اى كند و امتحانى ، براى آن كه نفس فعل ( 10 ) شيطان ، خداى فتنه نكند ، و اين وجهى قريب است ، و آنان كه در دل

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : فرا . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : و حدّ آن به شرح . ( 8 - 3 ) . همهء نسخه بدلها مرض . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : تعرّض . ( 5 ) . سورهء زخرف ( 43 ) آيهء 19 . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : براى فتنه حوالت به شيطان برد . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : للكافرين . ( 9 ) . اساس : ما ، به قياس با نسخهء آط ، و اتّفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 10 ) . چاپ شعرانى ( 8 / 110 ) : القاى .