خداى تعالى ايشان را هلاك كرد و آن چاه ( 1 ) معطَّل ماند و آن كوشك بنا كرده . « واو » عطف است ، و جرّ « بئر » و « قصر » ، بر عطف است على « قرية » . آنگه گفت : * ( أَ فَلَمْ ) * ( 2 ) * ( يَسِيرُوا ) * ( 3 ) ، [ 54 - پ ] اين كافران در زمين سير نمىكنند و نمىروند ! * ( فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها ) * ، تا ايشان را دلها ( 4 ) بود كه به آن بدانند ، يعنى نمىروند تا به دلهاى دانا احوال امم سلف ( 5 ) بدانند ، و به گوشهاى شنونده اخبار ايشان ( 6 ) بشنوند ! * ( فَإِنَّها لا تَعْمَى الأَبْصارُ ) * ، كه ايشان را چشم سر كور ( 7 ) نشده است ، و لكن دلهاى ايشان كور شده است كه در سينه‌ها دارند ، يعنى اگر حال ( 8 ) گذشتگان و آثار ايشان نمىبينند ، [ نه ] ( 9 ) از كور چشمى است ، چه چشمهاى ايشان بر حقيقت درست است ، انّما ( 10 ) چشم دل كور دارند ، و اين كنايت است از جهل و قلَّت نظر و انديشه . و قوله : * ( فِي الصُّدُورِ ) * ، با آن كه دل جز در سينه نباشد براى تأكيد گفت ، چنان كه گفت : يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ( 11 ) . . . ، و قول جز به دهن نباشد . و گفتند : براى آن گفت كه لفظ قلب و قول محتمل است معانى را ، يقال : قلب الانسان و قلب النّخل لجمّاره ( 12 ) و قلب الشّتاء لصميمه ، و كذلك القول يكون باللَّسان و بالاشارة و الكناية على وجه التّوسّع . * ( وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ ) * ، آيت در نضربن الحارث آمد و مشركانى كه تعجيل مىكردند به عذاب و مىگفتند : اگر اين كه مىگويى درست ( 13 ) است ، بگو تا خداى تو ما را عذابى كند ، فمن ذلك قوله : فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ ( 14 ) ، خداى تعالى گفت : من وعده كرده‌ام ( 15 ) به عذاب ايشان ، و وعدهء من خلاف نباشد . خداى تعالى اين وعده روز بدر انجاز كرد و ايشان به تيغ امير المؤمنين

--> ( 1 ) . آب ، آج ، لب ، آز ، مش : جايگاه . ( 2 ) . اساس و همهء نسخه بدلها : ا و لم ، به قياس با ضبط قرآن مجيد ، تصحيح شد . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها في الارض . ، ( 4 ) . آب ، آز ، مش : دلهايى . ( 6 - 5 ) . همهء نسخه بدلها را . ( 7 ) . آج ، لب : حوال . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : احوال . ( 9 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد . ( 10 ) . آج ، لب : الَّا كه . ( 11 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 167 . ( 12 ) . چاپ شعرانى ( 8 / 104 ) النّخله لبّها . ( 13 ) . همهء نسخه بدلها : راست . ( 14 ) . سورهء انفال ( 8 ) آيهء 32 . ( 15 ) . آج ، لب : وعده كردم .