من يرد فيه منعا بالحاد بظلم ، اى على وجه الظَّلم ، و اگر كسى خواهد كه كسى را از خانهء خداى و مسجد الحرام منع كند به ميلى بر وجه ظلم ، ما او را عذاب اليم مولم بچشانيم . عبد اللَّه مسعود گفت : هيچ كسى نباشد هرگز كه ( 1 ) او همّت كند ( 2 ) سيّئتى ، بر او نويسند ، و اگر ( 3 ) به عدن يا دور تر شهرى از عدن همّت كند كه مردى را بكشد به مكّه ، يا معصيتى كند آن جا ، اگر چه نكند به آن عزم كه كرده باشد ، داخل بود تحت اين آيت ، و خداى او را عذاب اليم بچشاند . مفسّران در معنى « الحاد » و « ظلم » ، خلاف كردند . قتاده و مجاهد گفتند : مراد شرك است ، يعنى همّت كند كه آن جا جز خداى را پرستد چنان كه كفّار مكّه كردند . دگر قوم گفتند : استحلال الحرام و ركوب الاثام ، حرام حلال دارد و ارتكاب كباير كند . عبد اللَّه عبّاس گفت : آن باشد كه بكشد آن را كه او قصد كشتن او نكند ، و ظلم كند بر آن كه بر او ظلم نكند . ليث گفت از مجاهد كه : سيّئات در مكّه مضاعف بود ، چنان كه حسنات . ابن جريج گفت : استحلال حرم باشد . حبيب بن ابي ثابت گفت : احتكار طعام باشد به مكّه [ 47 - پ ] . بعضى دگر گفتند : مراد هر منهى است از قول و فعل ، حتّى قول الرّجل : لا و اللَّه و بلى و اللَّه . و مجاهد گفت : عبد اللَّه عمر را دو خيمه بود : يكى در حرم ، و يكى بيرون حرم . چون خواستى كه با اهل و قوم خود عتابى كند ، به خيمهء بيرونى رفتى . او را پرسيدند از آن ، گفت : براى آن كه ما را گفته‌اند : * ( وَمَنْ يُرِدْ فِيه بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ ) * ، و من الالحاد قول الرّجل لا و اللَّه و بلى و اللَّه . قوله : * ( وَإِذْ بَوَّأْنا لإِبْراهِيمَ مَكانَ الْبَيْتِ ) * ، يعنى ( 4 ) بوّأنا وطَّأنا ( 5 ) . عبد اللَّه عبّاس گفت : جعلنا . حسن گفت : انزلنا . مقاتل سليمان گفت : دللنا عليه . مقاتل حيّان گفت : هيّأناه ( 6 ) له ، و نظيره قوله : تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِينَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ ( 7 ) . . . ، و :

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : هر كه . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها به . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها مردى . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : معنى . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها باشد . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : هيئناه . ( 7 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 121 .