ايشان را به ره دين خداى حميد ( 1 ) كه مستحقّ حمد و شكر است . فعيل به معنى مفعول . روايت كرده‌اند كه رسول - عليه السّلام - گفت : [ 47 - ر ] هيچ كس نيست كه حمد دوستتر ( 2 ) دارد از خداى تعالى . * ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ ) * ، گفت : آنان كه كافر شدند و مردمان را منع مىكنند از ره خداى تعالى . و در عطف مستقبل بر ماضى ، چند قول گفتند ، يكى آن كه : لفظ مستقبل است و معنى ماضى ، و التّقدير : كفروا و صدّوا . و گفتند براى آن چنين گفت كه : ايشان در مقدّمه ( 3 ) كافر بودند و كفر آوردند ، امّا صدّ و منع حال ايشان باشد و در حال به آن مشغول بودند ، و لفظ مضارع كه به فعل باشد صالح بود حال و استقبال را ، و مثله قوله : الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّه ( 4 ) . . . ، و منع ايشان مردمان را از دين خداى به دو وجه بود : يكى قهر ، و يكى اغواء و دعوت با كفر . * ( وَالْمَسْجِدِ الْحَرامِ الَّذِي جَعَلْناه لِلنَّاسِ ) * ، و نيز منع مىكنند مردمان را ، و ( 5 ) مسجد الحرام ( 6 ) مسجد مكه ( 7 ) است ما نهاده‌ايم آن را براى جملهء مردمان تا قبله نمازشان باشد و مقصد حجّ و عمرهء ايشان . آنگه وصف كرد مسجد الحرام را ، گفت : * ( سَواءً الْعاكِفُ فِيه وَالْبادِ ) * ، و حفص ( 8 ) عن عاصم و روح عن يعقوب ، « سواء » خواندند به نصب على انّه مفعول ثان لجعلناه التّقدير : جعلنا المسجد الحرام مستويا فيه العاكف و البادى ( 9 ) . عاكف آن بود كه آن جا مقيم بود ، و بادى آن كه از باديه آن جا آيد . و باقى قرّاء « سواء » خواندند به رفع على انّه خبر مبتدا مقدّم عليه . و اين خبر را تقديم لازم بود ، كقوله تعالى : سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ ، ( 10 ) . . . ، و قوله : سَواءٌ عَلَيْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ( 11 ) . . . ، و قال : سواء عليها ( 12 ) ليلها و نهارها ، و التّقدير : العاكف و البادى فيه

--> ( 1 ) . آج ، لب گفت . ( 2 ) . همه نسخه بدلها ، بجز مش : دوستر . ( 3 ) . مش : مقدّم . ( 4 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 28 . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها : را از . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها كه . ( 7 ) . آج ، لب : كعبه . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : جعفر . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها : و الباد . ( 10 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 6 . ( 11 ) . سورهء ابراهيم ( 14 ) آيهء 21 . ( 12 ) . آط ، آج ، لب : عليهم .