كرده‌ايم صابى را در سورة المائده ، و ترسايان و گبركان و مشركان كه با خداى شريك گفتند بتان را در عبادت . قتاده گفت ، در اين آيت دينها پنج است : اربعة للشّيطان ( 1 ) ، و واحد للرّحمن ، چهار ديو راست و يكى خداى را . آنچه خداى راست مسلمانى است و آنچه ديو راست اين چهار گانه است از : جهودى و ترسايى و گبركى و مشركى . و گفت : صابيان نوعى باشند از اينان ( 2 ) . و خبر [ « انّ » اوّل ] ( 3 ) « انّ » دوم اللَّه ( 4 ) با اسم ( 5 ) ، و خبر في قوله : * ( إِنَّ اللَّه يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ ) * ، و مثله قولهم انّ زيدا انّ الخير عنده الكثير ، و قال جرير : انّ الخليفة انّ اللَّه ( 6 ) البسه سربال ملك به ترجى الخواتيم ( 7 ) حق تعالى گفت اين جماعت را ، از مسلمانان و جهودان و ترسايان و گبركان و صابيان و مشركان ، من فردا ( 8 ) قيامت ميان ايشان فصل كنم . و در فصل دو قول گفتند : يكى آن كه حكم كنم ، من قولهم : للحاكم ( 9 ) الفصّال ، و ديگر آن كه تمييز ( 10 ) كنم و فرق كنم ميان ايشان تا محقّ از مبطل پديد آيد به حق ( 11 ) علم ضرورى ، به آن كه ( 12 ) روى محقّ سپيد كنم و روى مبطل سياه كنم تا مردمان ميان [ ايشان ] ( 13 ) فرق بدانند ( 14 ) بضرورت . و فصل و فرق و تمييز باشد ميان حقّ و باطل به آنچه از يكديگر جدا شود . * ( إِنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ) * ، خداى تعالى بر همه چيز گواه است . * ( أَ لَمْ تَرَ ) * ، نمىبينى ، يعنى نمىدانى ، و اين رؤيت اين جا به معنى علم است كه خداى را تعالى سجده مىكنند [ 46 - ر ] هر كه در آسمان و هر كه در زمين است ؟ آنچه عقلااند سجدهء ايشان بر حقيقت ( 15 ) است و آنچه جماداند از آفتاب و ماه و ستارگان و كوهها و درختان . و ناعاقلان از چهارپايان ، سجود ايشان از جهت ذلَّت و خشوع و

--> ( 1 ) . آج ، لب : للشّياطين . ( 2 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز : ايشان . ( 13 - 3 ) . اساس : ندارد ، از آط آورده شد . ( 4 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز : است . ( 5 ) . آط ، آب ، آز : به اسم . ( 6 ) . آب ، آز : الخليفة اللَّه . ( 7 ) . آب ، آز : يرجى للخواتيم . ( 8 ) . آج ، لب در . ( 9 ) . آج ، لب : الحاكم . ( 10 ) . آط ، آج ، لب : تميز . ( 11 ) . آط ، آج ، لب : به خلق . ( 12 ) . آج ، لب : و آن كه . ( 14 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز : كنند . ( 15 ) . آج ، لب : حق .