خلق من تعجيل فرماى ( 1 ) پيش ( 2 ) آن كه آفتاب فرو شود . و بعضى دگر گفتند : اين از مقلوب است ، و التّقدير ( 3 ) آن كه : خلق العجل [ 32 - پ ] من الانسان ، تعجيل از آدمى آفريده‌اند ، يعنى هيچ جانور [ نبود ] ( 4 ) كه در او آن تعجيل بود كه [ در ] ( 5 ) آدمى ، و هذا كقول العرب : عرضت النّاقة على الحوض ، و المعنى عرضت الحوض على النّاقة ، و قولهم : استوى العود على الحرباء ، و المعنى . استوى الحرباء على العود ، و قال ( 6 ) الشّاعر : حسرت كفّي على ( 7 ) السّربال اخذه فردا يجزّر على ايدى المفدّينا اى حسرت سربالي عن الكفّ ، و قال ابن احمر : و جرد ( 8 ) طار باطلها بسيلا اى طار بسيلها باطلا ، و ابو عبيده گفت و جماعتى ديگر كه ، مراد آن است كه : * ( خُلِقَ الإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ ) * ، اى من طين . و عجل ، در كلام عرب گل باشد ، قال الشّاعر : و النّبع ينبت بين الصّخر ضاحية ( 9 ) و القرع ( 10 ) ينبت بين الماء و العجل اگر گويند : بر اين وجه چه نسبت باشد اين لفظ را با اين كه گفت : * ( سَأُرِيكُمْ آياتِي فَلا تَسْتَعْجِلُونِ ) * ، گوييم معنى آن است كه : خداى كه قادر بود كه چون آدمى را از گل بيافريد ( 11 ) ، قادر بود كه آياتى كه شما اقتراح مىكنى به شما نمايد ، تعجيل مكنى . و وجهى ديگر اين است كه : خداى تعالى آدم را بتعجيل آفريد نه بتدريج ، چنان كه آدمى را : . . . مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ ( 12 ) ، ثمّ من عظام ثمّ يكسى ( 13 ) العظام لحما ، تا خلقت به نه ماه تمام شود ، و اگر بر اين جوابهاى متقدّم ( 14 ) انسان ( 15 ) حمل كنند بر آدمى هم محتمل باشد و اوليتر بود ، اعني * ( خُلِقَ الإِنْسانُ مِنْ ) *

--> ( 1 ) . آب ، آز : فرمايى ، آج ، لب : كن . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها از . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : و تقدير . ( 5 - 4 ) . اساس : ندارد ، از آط ، افزوده شد . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها : قول . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : عن . ( 8 ) . اساس : وجودا ، به قياس با نسخهء آب و اتّفاق نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 9 ) . كذا در اساس و ديگر نسخه‌ها . ( 10 ) . آط ، در حاشيه آورده : و النّخل ، آز : و النّبع . ( 11 ) . همهء نسخه بدلها : بيافريند . ( 12 ) . سورهء حج ( 22 ) آيهء 5 . ( 13 ) . آط ، آج ، لب : يكسوا . ( 14 ) . همهء نسخه بدلها : مقدّم . ( 15 ) . آج ، لب : ايشان .