* ( وَجَعَلْنا فِي الأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِهِمْ ) * ، ما در زمين كوهها كرديم ، يعنى كوهها آفريديم اى جبالا ، رواسى صفت محذوفى است و معناه ثوابت جمع راسية ، اى ثابتة من رسا اذا ثبت . * ( أَنْ تَمِيدَ ) * ، در او دو وجه گفتند ، يكى آن كه : حفظا من ان تميد ، اى تميل و كراهية ان تميد ، اين قول زجّاج است . و يكى آن كه : لئلا تميد ، نگاه داشت از آن كه نچسبد ( 1 ) ، و قول دوم آن كه : تا نچسبد ( 2 ) ، و اين هر دو قول مطَّرد باشد در ( 3 ) نظاير او ، من قوله : يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا ( 4 ) . . . ، و قوله : . . . أَنْ تَضِلَّ إِحْداهُما ( 5 ) ، و قوله : أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيامَةِ ( 6 ) . . . ، و غير ذلك من الايات . * ( وَجَعَلْنا فِيها فِجاجاً ) * ، و بكرديم بر او راهها ، و فجاج ، جمع فجّ باشد ، و آن راهى بود فراخ ميان دو كوه . * ( سُبُلًا ) * ، و راهها در سهل . * ( لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ ) * ( 7 ) ، تا همانا ايشان راه برند ( 8 ) . حق تعالى در اين آيت منّت نهاد بر خلقان به آن كه زمين به مقرّ ايشان كرد و آن را قرار داد به كوهها . در خبر است كه : اوّل ( 9 ) خداى تعالى زمين آفريد مىجنبيد همچنان كه كشتى بر سر آب . حق تعالى آن را مؤتّد كرد و دوخته گردانيد به كوهها ، چنان كه گفت : وَ الْجِبالَ أَوْتاداً ( 10 ) ، و زمين را مسخّر ايشان كرد تا در سهل و جبل بر او راه مىكنند و به طلب معاش و روزى سفرها مىكنند . * ( وَجَعَلْنَا السَّماءَ سَقْفاً مَحْفُوظاً ) * ، و ما آسمان را سقفى كرديم نگاه داشته . و در او خلاف كردند ، بعضى گفتند : محفوظ است از آن كه بيفتد ، چنان كه گفت : إِنَّ اللَّه يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولا ( 11 ) الاية . و بعضى دگر گفتند : محفوظ است از آن كه كسى تعرّض تواند كردن آن را به نقص و هدم تا اين معنى طمع دارد ، يعنى به رفعت و احكام به آن جا رسانيد كه اين طمعها منقطع شد . و قولى دگر آن است كه :

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : بخسبد . ( 2 ) . آط : بنخسبد ، آب : نجنبد . ( 3 ) . آب ، آز : از . ( 4 ) . سورهء نساء ( 4 ) آيهء 176 . ( 5 ) . سورهء بقره ( 2 ) آيهء 282 . ( 6 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 172 . ( 7 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : ( لعلكم تهتدون ) ، به قياس با متن قرآن مجيد ، تصحيح شد . ( 8 ) . اساس و ديگر نسخه بدلها : تا شما مهتدى شوى و راه يا بى ، به قياس با ترجمهء همين آيه در قسمت مربوط به ترجمهء آيات ، آورده شد . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها كه . ( 10 ) . سورهء نبأ ( 78 ) آيهء 7 . ( 11 ) . سورهء ملائكه ( 35 ) آيهء 41 .