وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه ( 1 ) . . . ، أي ، يدلّ على خالق له [ 93 - پ ] مستحقّ للسّجود و التّسبيح ، خداى را سجده كنند ( 2 ) هر چه در آسمانها و زمين است ، بر اين تأويلها كه گفتيم . * ( مِنْ دابَّةٍ ) * ، « من » تبيين راست ( 3 ) ، از رونده‌اى . * ( وَالْمَلائِكَةُ ) * ، و از ( 4 ) فريشتگان او را سجده كنند ، * ( وَهُمْ لا يَسْتَكْبِرُونَ ) * ، و تكبّر نكنند و بزرگوارى . * ( يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ ) * ، ترسند از خداى خود از بالاى ايشان . و در تأويل او دو قول گفتند : يكى آن كه يخافون عقاب ربّهم من فوقهم ، على حذف المضاف و اقامة المضاف إليه مقامه . و عقاب كه آيد از بالاى سر ايشان آيد . و وجه ( 5 ) ديگر آن كه چون خداى تعالى موصوف است بأنّه علىّ و متعال ، بر سبيل توسّع ، فوق در حقّ او اجراء كرد . و وجهى دگر آن است كه اين كنايت است از قدرت و قهر و غلبه چنان كه ما قاهر را گوييم زبر دست ( 6 ) است ، و مثله قوله : وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِه ( 7 ) ، و قوله : حكاية عن فرعون : وَإِنَّا فَوْقَهُمْ قاهِرُونَ ( 8 ) . * ( وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ ) * ، ( 9 ) بكنند اين فريشتگان آنچه ايشان را فرمايند و هيچ نافرمانى نكنند ، چنان كه گفت : لا يَعْصُونَ اللَّه ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ ( 10 ) . و گفتند : معنى آيت آن است كه هر چه دون اوست همه خاشع و خاضع اويند چنان كه گفت : ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها ( 11 ) . امّا قوله : * ( وَالْمَلائِكَةُ ) * ، تخصيص به ايشان به ذكر با آن كه ايشان از جملهء آناناند كه در آسمان و زميناند ، جارى مجراى آن است كه گفت : وَمَلائِكَتِه وَرُسُلِه وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ . . . ( 12 ) ، و قوله : وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ . . . ( 13 ) ، و وجهى دگر آن است كه ملائكه را براى آن عطف كرد بر دابّه كه ملائكه

--> ( 1 ) . سورهء بنى اسرائيل 17 آيهء 44 . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : كند . ( 3 ) . قم : تبيين است . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : و نيز . ( 5 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : وجهى . ( 6 ) . آط : زور دست . ( 7 ) . سورهء انعام 6 آيهء 61 . ( 8 ) . سورهء اعراف 7 آيهء 127 . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها بجز آب و . ( 10 ) . سورهء تحريم 66 آيهء 6 . ( 11 ) . سورهء هود 11 آيهء 56 . ( 12 ) . سورهء بقره 2 آيهء 98 . ( 13 ) . سورهء احزاب 33 آيهء 7 ، جميع نسخه بدلها و اين را تخصيص بالذّكر خوانند .