دروغزن بودند در آن دعوى كه كردند و سوگند كه خوردند فى قولهم : * ( لا يَبْعَثُ اللَّه مَنْ يَمُوتُ ) * . * ( إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ ) * ، - الآية ، معنى آيت آن است كه ما چون خواهيم كه چيزى ( 1 ) كنيم از احياء موتى و جز آن ، مرا ( 2 ) رنجى نرسد و مشقّتى نباشد ، از طريق مثل بيش از آن نباشد كه گويد ( 3 ) : * ( كُنْ ) * ، بباش ، بباشد . و اين بر سبيل تقريب است به خاطر ما و بر طريق تشبيه ، چون ( 4 ) يكي از ما چون كاري مأمور به حاصل آيد همچونين ( 5 ) كاري خواهد بفرمايد به لفظ امر و عقيب آن مأمور به حاصل آيد همچونين ( 6 ) عقيب ( 7 ) ارادت او مراد حاصل آيد چون از فعل او باشد و اين بيان كه كرديم ( 8 ) باطل شود ( 9 ) . طاعنانى ( 10 ) كه طعن زدند و گفتند از دو بيرون نباشد يا مقدور را در حال عدم گويد : * ( كُنْ ) * ، يا در حال وجود ، اگر در حال وجود گويد ( 11 ) ، موجود را گفتن ( 12 ) بباش وجهى ندارد ، و اگر معدوم باشد ( 13 ) خطاب حكيم با معدوم نيكو نباشد ( 14 ) ، جواب آن است كه گفتيم اين نه بر سبيل حقيقت است بر توسّع و مجاز و تشبيه است . و بعضى متكلمان محقّق ( 15 ) از اصحاب اشعرى به اين آيت تمسّك كردند و استدلال كردند به او بر قدم قرآن ، و گفتند : چون خداى تعالى خلق كه آفريند و فعل كه كند به اين قول كند كه : * ( كُنْ ) * ، اگر اين كلام محدث باشد آن را ( 16 ) نيز كلامى و قولى بايد و آن ( 17 ) قول را نيز قولى - حتّى يؤدّى الى ما لا يتناهى - پس بايد تا فعل محدث به كلام نا محدث [ 91 - پ ] كند و اين گويندهء فاضل را شرم نيامد ( 18 ) از چنين فضل و عرض كردن اين فضل ، و گمان برد كه خداى تعالى فعل به كلام كند ، ندانست ( 19 ) كه خداى تعالى فعل به قادرى كند ، إمّا به قدرت بنزديك

--> ( 1 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : فعلى . ( 2 ) . قم : ما را . ( 3 ) . قم : گوييم . ( 4 ) . جميع نسخه بدلها : چنان كه . ( 6 - 5 ) . جميع نسخه بدلها : همچنين . ( 7 ) . آج ، لب : عقب . ( 8 ) . قم : به اين كه گفتيم ، آط ، آب ، آز ، آج ، لب : و به اين بيان كه كرديم . ( 9 ) . جميع نسخه بدلها سؤال . ( 10 ) . جميع نسخه بدلها : طاعنان . ( 11 ) . قم : بود . ( 12 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : كن . ( 13 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : را گويد . ( 14 ) . قم : نبود . ( 15 ) . قم : ندارد ، آط ، آب ، آز ، آج ، لب : محقّقان . ( 16 ) . جميع نسخه بدلها : اين را . ( 17 ) . جميع نسخه بدلها : اين . ( 18 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : نيايد . ( 19 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : نداند .