آيت برخواند : * ( لَقَدْ تابَ اللَّه عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهاجِرِينَ وَالأَنْصارِ ) * - الى قوله : * ( . . . وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ ) * ( 1 ) . من گفتم : يا رسول اللَّه ! از توبهء من آن باد كه عهد مىكنم كه جز راست نگويم ، و آن كه از جملهء مال خود بيرون آيم و صدقه كنم . رسول - عليه السّلام - گفت : جمله نبايد صدقه كردن ، بعضى بده و بعضى باز گير . گفتم : همچنين كنم . آنگه گفت : از اين حال كه رفت ما را بر من هيچ از آن خوشتر نيامد كه من با پيغامبر خداى دروغ نگفتم . و نيز آن دو صاحب من هر دو راست گفتند و خداى تعالى به بركت آن صدق ( 2 ) ، ما را توبه كرامت كرد و توبه از ما قبول كرد ، و اميد چنان است كه در باقى عمر ما را نگاهدارد ، از آن كه دروغ گوييم . پس اين سه كس آن بودند كه از رسول - عليه السّلام - تخلَّف كردند نه از نفاق ، و لكن از تكاسل ، و تواني [ 121 - پ ] . آنگه حق تعالى وصف كرد حال ايشان ، گفت : * ( حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ) * ، گفت : تا زمين فراخ برايشان تنگ شد . « با » ، به معنى مع است ، و « ما » مصدر [ يّه ] ( 3 ) است ، و تقدير آن است كه : مع رحبها . * ( وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ ) * ، نفس ايشان برايشان تنگ شد ، يعنى ايشان را از خود ملال آمد و دلهاى ايشان از غم و اندوه تنگ گشت . * ( وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّه إِلَّا إِلَيْه ) * ، و گمان بردند ، يعنى بدانستند و متيقّن شدند كه : از خداى تعالى پناهى نيست به كس مگر به او ، و اين ظنّ اين جا به معنى يقين است ، و مانند اين در قرآن و اشعار بسيار است ، منها قوله : إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَه ( 4 ) ، و قوله : وَظَنَّ أَنَّه الْفِراقُ ( 5 ) ، و قوله : وَظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاه » . و قال الشّاعر : فقلت لهم ظنّوا بألفى مدجّج سراتهم فى الفارسى المسرّد يقين شناختند كه ايشان را ملاذى و مفرّى و ملجايى نيست از خداى مگر به او . * ( ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا ) * ، آنگه توبه داد ايشان را تا توبه كردند ، يعنى توفيق توبه داد و الطافى

--> ( 1 ) . سورهء توبه ( 9 ) آيهء 119 . ( 2 ) . اساس : بر كردن صدقه ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 3 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 4 ) . سورهء حاقّه ( 69 ) آيهء 20 . ( 5 ) . سورهء قيامت ( 75 ) آيهء 28 . ( 6 ) . سورهء ص ( 38 ) آيهء 24 .