آنان ( 1 ) كه ديدند از رسول - عليه السلام - ايشان را ايمان أبو طالب معلوم نبود ، گمان بردند كه رسول - عليه السلام - براى مشركى استغفار مىكند ، ايشان براى مشركان استغفار كردند ، خداى تعالى آيت فرستاد و ايشان را تنبيه كرد . بر گمان بد و ظنّ خطا كه بر رسول بردند ، گفت : ندانى كه پيغامبر را نباشد ( 2 ) كه براى مشركان استغفار كند . و اما تفسير آيت آن است كه : اين نهى نيست ، بل نفى است چنان كه گفت : ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها ( 3 ) . . . ، و قوله : وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه ( 4 ) . . . ، وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّه ( 5 ) . . . ، و محال است گفتن كه ، اين آيات را معنى نهى است براى آن كه ، انبات درخت و مرگ مقدور ما نيست ، ما را از آن چگونه نهى كند و حديث ايمان ما را به آن امر كرده‌اند نه نهى ، پس اين آيت ما را و آن آيات را معنى نفى باشد ، يعنى نباشد و نكند و روا ندارد پيغامبر و هيچ مؤمنى كه استغفار كند براى مشركان به علَّت خويشى ، پس از آن كه روشن شده باشد كه ايشان را - يعنى پيغامبر را - و مؤمنان را - كه ايشان اهل دوزخاند . آنگه بيان كرد حديث ابراهيم - عليه السلام - كه او براى عمّش چرا استغفار كرد . و علَّت حسن آن پيدا كرد آنان را كه ندانستند ، گفت : * ( وَما كانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِيمَ لأَبِيه إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاه ) * ، گفت : نبود استغفار ابراهيم براى پدرش - يعنى براى عمّش آزر - چنان كه بيان كرديم در آياتى كه رفت - در سورة البقره و سورة الانعام - كه : آزر عمّ ابراهيم بود و پدرش تارخ نام بود . خلاف از ميان راويان در « حا » و « خا » افتاد كه : تارح به « حا » ى نامعجمه است يا به « خا » ى معجمه ! الَّا از وعده‌اى ( 6 ) داد او را به ايمان ابراهيم - عليه السلام - عمّش را دعوت كرد با ايمان . او وعده داد ابراهيم را و گفت : ايمان خواهم آوردن . ابراهيم - عليه السلام - براى او استغفار كرد ، استغفار مشروط ، و شرط اگر چه در ظاهر لفظ نيست ، لابد در نيّت باشد كه نشايد كه ابراهيم - عليه السلام - عالم نباشد به اين مسأله ، او ( 7 ) استغفار چنين كرده

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، لب : اينان . ( 2 ) . مل : نشايد . ( 3 ) . سورهء نمل ( 27 ) آيهء 60 . ( 4 ) . سورهء آل عمران ( 3 ) آيهء 145 . ( 5 ) . سورهء يونس ( 10 ) آيهء 100 . ( 6 ) . آو ، آج ، بم ، لب كه . ( 7 ) . آو ، آج ، بم : و .